U današnje vreme potražnja za predmetima crkvene
umetnosti je u porastu, tako da mnoga zlatarska
preduzeća ulaze u proizvodnju i nude takve predmete
kroz lance zlatarskih i juvelirskih prodavnica.
Međutim, malo je onih koji se zapitaju šta je
u stvari crkvena umetnost, i koje osobine predmeti
crkvene umetnosti moraju posedovati da bi se
nazvali takvim imenom.
Treba odmah napomenuti da nisu svi radovi koji
imaju versku tematiku po automatizmu crkvena
umetnost. Ako crkvenu umetnost, koja je
formalno nastala unutar crkve i za crkvene potrebe,
shvatimo u kontekstu Crkve kao hrama ili organizacije,
onda ćemo doći do netačnog tumačenja. Da bi
smo izbegli zamku svetovnog tumačenja ovog pitanja,
moramo se okrenuti apostolskom tumačenju Crkve,
po kojem ona nije organizacija, već Božanski
živi organizam - "telo Hristovo" (Posl. Efes.
1.23. Shodno tome, crkvena umetnost je plod
Crkve, njen deo, i po principu "sabornosti",
deo koji nosi punu težinu celine. Van ovog principa
nemoguće je ostvariti vezu između Crkve i crkvene
umetnosti. A pošto je Crkva "...stub i tvrđava
istine" (Posl. Timoteju 3.15), i crkvena umetnost
se javlja ujedinjena u Božanskoj Istini. Zaista,
"pravoslanje ne dokazuje, već pokazuje". Da
bi se ovaj cilj ostvario, crkvena umetnost mora
posedovati tri međusobno povezane osobine -
sakralnost, tradicionalnost i kanonsku ispravnost.
Sakralnom ili crkvenom umetnošću se naziva ona
umetnost koja odražava duhovni sadržaj veroispovedanja,
koristeći unutrašnjni jezik simbola. Kako se
simboli mogu ispoljavati kroz formu, boju i
vizuelni izgled, neophodno je, a posebno u crkvenom
umetničkom zlatarstvu, koristiti prirodne materijale.
Simbolički jezik Crkve prenošen je vekovima
sa pokoljenja na pokoljenja, tako da crkvena
umetnost poseduje i elemente tradicije. Blagodareći
tome, kreativni potencijal nebrojenih generacija
došao je do izražaja.
Tradicija u umetnosti je razvoj spoljašnje forme,
koja omogućava da se, bez iskrivljenja, prenese
duhovni sadržaj veroispovedanja. U Pravoslavnoj
Crkvi postoje različite tradicije, zbog etničkih
i kulturoloških razlika raznih naroda. U isto
vreme, iako različite po formi, doprinose jedinstvu
Crkve i Pravoslavlja, pod uslovom da žive i
da se razvijaju u skladu sa pravoslavnim kanonom.
Međutim, šta je to pravoslavni kanon? U današnje
vreme, ovaj pojam je dosta zamršen i, neretko,
iskrivljen u crkvenoj umetnosti. Često se mešaju
kanon i stil, kanon i tradicija. Na prodajnim
mestima gde se nude proizvodi sa verskom tematikom,
ponekad možemo videti natpise kako su predmeti
"izrađeni u skladu sa pravoslavnim kanonom",
što nam govori o "necrkvenoj" prirodi takvih
dela. Pravoslavni kanon ne može imati čvrstu,
formalnu definiciju, ne može se objasniti razumom.
Kanon je, pre svega, život u Bogu, kreativno
sadejstvo sa Bogom. Kanon nikad ne biva
ogoljen i razotriven u celosti, njega
daruje Duh Sveti, on živi i plodonosi kroz Crkvu
- tajanstveno Telo Hristovo. Kanon nije rezultat
čovečjeg poimanja i zaključaka, on je opsolutno
objektivan, i ne može se opisati pomoću spoljašnjih
atributa. Kanoničnost nekog rada se jedino može
odrediti stepenom prisustva Božanske Krasote.
Sve ovo ne isključuje korisnost i potrebu za
pravilima i smernicama Crkve vezanih za crkvenu
umetnost. One su duhovna osnova, kao kostur
oko kojeg raste telo, jer gde nema duhovnog
života, nema ni života uopšte. Naslonjen na
ovaj duhovni kostur, savremeni crkveni umetnik
dobija, uz blagodat Duha Svetoga, nova prostranstva
za izražavanje izbegavajući zamku prostog kopiranja
radova svojih prethodnika.
U vezi sa činjenicom da crkvena umetnost mora
posedovati duhovni karakter, pojavljuje se i
problem ocene vrednosti nekog dela. Iskušenje
da se za takvu procenu koriste svetovni kriterijumi
dovodi do sve veće sekularizacije crkvene umetnosti.
Imajući sve to u vidu, nameće nam se pitanje:
Kako onda odrediti prisustvo gore navedenih
osobina u nekom delu crkvene umetnosti? Odgovor
je jednostavan, a njegova realizacija izuzetno
složena. Za određenje sakralnosti, tradicije
i kanoničnosti, potrebno je da ta svojstva budu
prisutna u nama samima. Ovo prosto znači da
je, za posedovanje sakralnosti neophodno je
imati religioznu svest, za tradiciju da živimo
po pravoslavnim običajima, a za kanoničnost
da budemo "ocrkvljeni", da se teološki obrazujemo
i kao najvažnije, da vodimo praktični dihovni
život. Posedovati sve ove kvalitete praktično
je nemoguće. Za početak, dovoljno je verovati
da su oni mogući i da postoje, tragati za njima
u sebi i stremiti da se oni razviju. A za sve
ostalo, Gospod će pomoći.
