Osnovna razlika koja odvaja svetovno zlatarstvo
i juvelirstvo od drugih umetničkih zanata je
— upotreba prirodnih dragocenih materijala.
Isti slučaj je i sa celokupnim crkvenom umetnošću,
jer koristi samo prirodne i često dragocene
materijale. To je prevashodno — zlato u ikonografiji
i crkvenoj arhitekturi, prirodni minerali u
sastavu pigmenata za ikone i, naravno, široka
primena dragocenih materijala u bogoslužbenim
sasudama, kovčezima, kivotima, okovima ikona
i naposletku u svim predmetima koji su deo crkvene
umetnosti. U čemu se sastoji kanoničnost upotrebe
prirodnih i dragocenih materijala?
Čoveku savremenih estetskih pogleda teško je
da poveže luksuznu dekoraciju u crkvama i hramovima
i bogatstvo crkvenih sasuda sa asketizmom hrišćanskog
veroispovedanja. Pored drugih antonima hrišćanstva,
i ova kontradikcija postaje razumljiva čim smognemo
snage da se izdignemo izvan materijalističkog
poimanja i počnemo da na stvari gledamo duhovno:
Činjenica je da su svi "ovozemaljski" prirodni
materijali predstave i simboli "onozemanjskog":
"...Jer što je na Njemu nevidljivo, od postanja
svijeta umom se na stvorenjima jasno vidi, njegova
vječna sila i božanstvo, da nemaju izgovora",
— govorio je apostol Pavle (Poslanica Rimljanima
1.20). Mogućnost prisustva Božanske energije
u materiji, kanonsko je stajalište Crkve još
od vremena Jovana Damaskina, nakon pobede nad
jeresi ikonoklasma. Stanovište o prirodnom poreklu
materije, da je istu stvorio sam Bog, postaje
od izuzetne važnosti. U vezi sa tim je i pojava
strogih zahteva postavljenih kako naspram samog
materijala u upotrebi tako i nad umetnikom koji
ga oblikuje i radi sa njim. Prema svetitelju
Filaretu Drozdovu, lažno kamenje i lažni materijali
se ne mogu koristiti u crkvenim obredima , ne
iz razloga što su niske vrednosti, već zato
što u sebi nose laž. Shodno tome, za osvećenje
tečnosti može se koristiti samo voda a za vršenje
Evharistije samo vino i hleb. Dragoceni materijali,
zbog svoje retkosti, prevazilaze okvir materijalnog,
i kao takvi, zbog nepostojanja direktnih ovozemaljskih
analogija, najbolje odslikavaju duhovnost. Sveto
Pismo i učenja Svetih Otaca prepuni su opisa
mističkih vizija i duhovnih doživljaja, koji
se prenose putem zlata, srebra i dragog kamenja.
Celokupno znanje sakupljeno u ovim Svetim Predanjima
osnova su za crkenu zlatarsku umetnost.
Govoreći o zahtevima koji se postavljaju pred
umetnika koji se bavi sakralnom umetnošću, moramo
se podsetiti Starog Zaveta, gde je njegova uluga
i definisana: "I reče Gospod Mojsiju govoreći:
Gle, pozvah po imenu Veseleila sina Urije sina
Orova od plemena Judina. I napunih ga duha svetoga,
mudrosti i razuma i znanja i svake vještine,
da vješto izmišlja kako se što može načiniti
od zlata i od srebra i od mjedi, da umije rezati
kamenje i ukivati, da umije tesati drvo, i svaki
posao raditi. I evo udružih s njim Elijava sina
Ahisamahova od plemena Danova, i svakomu vještom
čovjeku u srce dadoh vještinu da izrade sve
što sam ti zapovjedio..." (Izlazak XXXI.1–11).
Spis se nastavlja strogim propisom o upotrebi
materijala u svetim predmetima. Poznata je i
zabrana iz Starog Zaveta.: "Ne gradi sebi lika
rezana niti kakve slike od onoga što je gore
na nebu, ili dolje na zemlji, ili u vodi ispod
zemlje." (Izlazak XX.4), što se može pripisati
nezavisnom, "neznabožačkom" stvaralaštvu umetnika.
Ovakvo stvaralaštvo, imajući u vidu religioznost
prirode čoveka, nesvesno vodi idolopoklonstvu.
Reči Biblije opominju: "Proklet da je čovjek
koji bi načinio lik rezan ili liven, stvar gadnu
pred Gospodom, djelo ruku umjetničkih, ako bi
i na skrivenu mjestu metnuo..." (Zakoni XXVII.15).
Radeći sa prirodnim materijalima, crkveni umetnik
poštuje starozavetnu zabranu stvaranja relističkih
slika i prizora. Prema tome, crkvena umetnost
nije stvaralaštvo u smislu shvaćenom u svetovnoj
umetnosti. Crkveni umetnik ne stvara iz "ničega",
kao što svetovni slikari stvaraju zlatni sjaj
pomoću uljanih boja, na platnu, takmičeći se
sa samim Gospodom.
Crkveni umetnik je ništa drugo do sluga u "njivi"
Gospoda. Njegov zadatak je da spozna i prenese
Božju promisao. Kao i sveštenik, on pokušava
da uspostavi vezu između dva sveta otkrivajući
u materiji duhovnu suštinu. Stoga se njegovo
delanje svodi na službu Bogu a ne na stvaralaštvo.
U vezi sa tim, treba nešto reći i o neophodnosti
selektivnog pristupa crkvene umetnosti novim
tehnologijama. Neke od njih narušavaju verski
karakter rada umetnika i njegov odnos sa Bogom.
U današnje vreme to je, prevashodno, tehnologija
kompjuterske simulacije i modelovanja. Koristeći
je, umetnik zaboravlja na svoju ulogu, ne uzrasta
duhovno, već počinje da se približava spoljnjim
kriterijumima, tehničkom kvalitetu i kvantitetu,
ustupajući svoje mesto i ulogu računaru. Takav
poredak uklanja uticaj Boga na crkveno stvaralaštvo.
Visoke zahteve vezane za materijal i samog delatnika
stari crkveni umetnici ispunjavali su pomoću
jake vere, ljubavi i smirenja. Na žalost, u
današnje vreme u nedovoljnoj meri ispunjavamo
te kanonske zahteve i često zaboravljamo na
njihovu suštinu. Stvaramo radove koji su formalno
crkveni, a u stvarnosti su — mrtve imitacije.
Uzimajući učešća u verskom životu čoveka, takve
"kreacije" među vernima mogu doprineti ili slabljenju
vere ili pojavi ikonoboračkih tendencija, a
među nevernima — jačanju ateizma. S druge strane,
kada u zlatarstvu religioznost poprimi čuvsten
karakter, koncept "Božanske energije" biva zamenjen
"energijom materijala", što vodi obožavanju
same supstance i magijskoj upotrebi zlatarskih
predmeta.
