Filigran Pokimica |Tekst 1_05 - Bakar, drvo, kost, sedef i biser u crkvenoj umetnosti|

Bakar se u crkvenoj umetnosti koristio još od starozavetnih vremena. U vreme proroka Mojsija, žrtvenik sa pripadajućom opremom i većinom predmeta u Skiniji bili su od bakra (Izlazak). U Solomonovom hramu dva stuba su takođe bila bakarna (Prva knjiga o Carevima 7.15). Još od davnina bakar je služio za izradu oružja, štitova i oklopa, kao i kapija na utvrđenjima - postajući simbol čvrstine i snage. Stoga se i smatralo da predmeti od bakra poseduju zaštitnu moć i da su sposobni da zaštite zdravlje i život čoveka. Potvrdu ovome možemo naći u Starom Zavetu gde je za lečenje izraelaca koje su ujele otrovne zmije, Mojsije sačinio bakarnu Zmiju: "I načini Mojsije zmiju od mjedi, i metnu je na motku, i koga god ujede zmija on pogleda u zmiju od mjedi, i ozdravi". (Brojevi 21.9). Moguće je da je, zbog bakarne Zmije koja je bila postavljena na motku u obliku slova T, i koja se spominje u Jevanđelju kao prototip Krsta Gospodnjeg (In 3.14), većina drevnih krstova i enkolpiona u periodu od XI–XV. veka bilo sačinjeno od bakra. Jeftinoća materijala nije smetala vezi sa svetim predmetima.

U kasnijem periodu, mnogi ovakvi krstovi su ulagani u zlatne i srebrne relikvijare kao najveća dragocenost. U današnje vreme, pored krstića, od bakarnih legura se izrađuju i kandila, kadionice, čiraci, horosi, okovi za Jevanđelja, okovi ikona i mnogo toga još. Bakarni predmeti mogu imati prevlaku od srebra ili zlata, i u tom slučaju nose simboliku dragocenih metala koje u ovom slučaju menjaju.

Drvo, sa korenjem duboko usađenim u zemlju, i granama ustremljenim ka nebu, kod mnogih naroda simbolizuje vezu između dva sveta - zemaljskog i nebeskog. Odvajkada poznato kao "drvo sveta", "drvo života" u mnogim drevnim religijama bilo je predmet poklonjenja, kao mesto gde prebivaju božanstva. Kod različitih naroda, različite vrste drveća je bilo sveto. Hrišćanstvo je sledilo starozavetne tradicije: u Bibliji se spominju tri osnovna sveta drveta: jela, brest i šimšir (kedar, kiparis, palma). "Slava Livanska tebi će doći, jela, brijest i šimšir, da ukrase mjesto svetinje moje da bi proslavio mjesto nogu svojih." — govorio je prorok Isaija (Isaija 60.13). Po Predanju, ove tri vrste drveta, nakon što su rasle zajedno, poslužile su kao materijal za Krst Gospodnji. Uočljiva je simbolička veza Časnoga Krsta i rajskoga Drveta Života. Ove vrste drveta poseduju upravo one osobine neophodne za hrišćansku simboliku. One su večno zelene i dugo netruležne biljke. Drvo, kao materijal, pre svega je simbolički vezano za Živototvorni Časni Krst i sa takvim značenjem široko prihvaćeno u Crkvi, tako da se predmetima izrađenim od njega pridaje poseban sakralni značaj. Poznato je da su mnogi duborezani krstovi, stavroteke, panagije i ikone ukrašeni skupocenim zlatnim i srebrnim okovima sa usađenim dragim kamenjem. Nije potrebno naglasiti, da su svete scene, izrezane u drvetu, glavna vrednost ovakvog zlatarskog crkenog predmeta.

Kiparis i pevg (vrsta palme) su najčešće korišćene vrste drveta za izradu ikona u plitkom reljefu u Istočnoj Crkvi. Pored simboličke veze sa drvetom Časnog Krsta, palma je od najranijih vremena simbol pobede. U hrišćanstvu palma je simbol duhovne pobede, rađanja u Duhu i Vaskrsenja. Potvrdu naznačene simbolike nalazimo u Novom Zavetu. To su palmine grančice prilikom ulaza Gospodnjeg u Jerusalim i palmine grančice u rukama pravednika koji stajaše pred prestolom i Jagnjetom u Nebeskom Jerusalimu (Otkrivenje 7.9).

U današnje vreme tradicija duborezanja svetih scena živi i razvija se. Od drveta se se režu monaški krstovi, kao i naprsni krstovi i panagije.

Slonovača je odvajkada bila dragocen materijal. U staroj Grčkoj su od pločica slonovače i zlata rađene veličanstvene statue bogova (radovi Fidije i Polikleta) koje su težile po nekoliko tona. U Izraelu u vreme Carstva slonova kost je korišćena ne samo za sitne ukrase, već i u dvorskoj arhitekturi i dekoraciji enterijera (Prva Knjiga o Carevima. 10.18 i 22.39). U hrišćanskoj umetnosti u pozno-antičkom i srednjevekovnom periodu, ovaj materijal je korišćen mahom za izradu sitne plastike. Mnogobrojni predmeti iz tog perioda koji su izrezani u slonovoj kosti, poznati su pod jednim zajedničkim nazivom - avorije (od engleske reči- ivory — slonovača). To su rezbarene ikone, ikonografski diptisi i triptisi, krstovi, kivoti–relikvijari, piksidije (okrugle kutijice za čuvanje prosfore), itd.

Zbog osobina kosti kao što su belina i čvrstina, ona je simbol čistote i snage duha. Njena otpornost na raspadanje (netruležnost) učinila je da kost poprimi i simbol svetosti. Zajedno sa izuzetnim fizičkim osobinama kao što su gustina i ravnomernost, slonovača je idealan materijal za izradu minijaturnog ikonografskog reljefa. U današnje vreme upotreba slonovače je zabranjena, tako da se u Rusiji za rezbarenje koriste skeletni ostatci mamuta koji se neretko pronalaze na ruskom severu, kao i očnjaci morža, koje Rusi često nazivaju "riblji zub". Kao i crkveni predmeti od drveta i oni urađeni u kosti mogu biti opremljeni skupocenim zlatim i srebrnim okovima sa dragim kamenjem.

Sedef (Majka bisera)— unutrašnji sloj biserne školjke- je još jedan materijal koji se koristi u crkvenoj umetnosti. Kao što se i iz naziva naslućuje, njegova simbolička vrednost je u mnogome povezana sa biserom. Biserna školjka nas podseća na Bogorodicu, koju su Sveti Oci poredili sa školjkom koja nosi Božanski biser. Umetnički motiv školjke je široko korišćen u crkvenoj umetnosti, tako da se često sreće u lukovima i nišama vizantijskih hramova, ponekad sa krstom unutra, a u Rusiji na vencima Carskih Dveri. Na vizantijskim predmetima od slonovače iz VI veka, oreoli iznad glava svetaca često su predstavljani u obliku školjke. Školjka je često simbolizovala svetost i božansko poreklo carske vlasti.

Kao materijal, sedef, u pogledu svoje formalne sličnost i veze sa biserom, može nositi i njegovu simboliku. Glavna vrednost bisera se sastoji u njegovoj predstavi Carstva Nebeskog. I kao što se kaže u Jevanđelju po Mateji: "...Još je Carstvo nebesko kao čovjek trgovac koji traži dobra bisera. Pa kad nađe jedno mnogocjeno zrno bisera, otide i prodade sve što imaše i kupi ga" (Mateja 13.46). Dvanaest vrata Nebeskog Jerusalima, prema Jovanu Bogoslovu, "bila su svaka od po jednog bisera" (Otkrivenje 21.21). Moguće je da motiv školjke na vencima Carskih Dveri u velikoj meri ukazuje na njihovu simboličku vezu sa bisernim vratima Nebeskog Grada. Stoga je sedef simbol Bogorodice, Ovaploćenja, svetosti i Carstva Nebeskog. Sa ovakvim značenjem, u crkvenoj umetnosti se koristi za izradu krstića i ikonica kao i za velike rezbarene ikone i prestone krstove. Od XVII veka do današnjih dana, tradicionalno mesto izrade relikvija od sedefa je Sveta Zemlja.

Sedef se ne koristi samo kao material za rezbarenje, već i kao dekoracija u malim fragmentima. U ovom slučaju njegovo simboličko značenje je isto kao i sitnih bisera koji se ređaju u nizovima na okovima ikona i Jevanđelja, krstovima, panagijama i zlatovezu. Ovi nizovi bisera ne predstavljaju samoga Hrista niti Carstvo Nebesko, kao što je slučaj sa jednim krupnim biserom, već reč Božju, Jevanđeosku Istinu. I kao što reče Hrist apostolima: "Ne dajte svetinje psima; niti bacajte bisera svojih pred svinje, da ih ne pogaze nogama svojim, i okrenuvši se ne rastrgnu vas" (Matej 7.6). Primera radi, četiri bisera koji se često sreću na četiri kraka naprsnih krstova, predstavljaju četiri Jevanđelja.

Kao što je i slučaj sa percepcijom simbolike boja, pri radu sa prirodnim materijalima neophodno je izbeći bukvalno poimanje simboličkog značenja. Tim pre, što jedan materijal može imati nekoliko značenja, kako bliskih po smislu, tako i udaljenih, a različiti materijali mogu nositi identično ili slično značenje. Duhovni smisao se otkriva tek u kontekstu celokupnog juvelirsko-zlatarskog rada imajući u vidu njegovu namenu, formu, umetničko rešenje, sastav materijala i njihovo sadejstvo u celokupnoj kompoziciji.

Izrada crkvenih zlatarskih predmeta se može porediti sa bogosluženjem, gde se, umesto reči, koriste prirodni materijali ustrojeni u specifičnu melodičnu formu, dobijajući na taj način poseban duhovno-estetski prizvuk. U složenijem radu, harmonija različitih materijala podseća na redosled i poredak u liturgiji, a jednostavnije delo na kratku molitvu. No, u oba slučaja nisu važne samo ispravne reči i delanje, već stremljenje našeg srca prema Hristu.