Kamen
po svojoj tvrdoći i gustini predstavnja idealno obeležje
materijalnog sveta, simbol pouzdanosti i stabilnosti. No,
kako u hrišćanstvu nije samo čovek, već i materija predmet
Božje promisli spasenja i preobraženja, tako i hrišćanska
simbolika kamena nosi duhovni karakter i odslikava procese
duhovnog sazdanja i preobražaja.
Osnovno simboličko značenje kamena dobija se kada se on
shvati kao element građevine sazdane po Božanskom planu, kao
element hrama Božjeg, i u širem smislu Crkve Hristove. U tom
slučaju kamen poprima analogiju čovečje ličnosti, kao
element sjedinjavanja sa Crkvom.
U Bibliji možemo pronaći tri osnovna pojma vezana za kamen,
kroz arhitektonsku simboliku: "kamen temeljac", "ugaoni
kamen" i "živo kamenje". U Jevanđelju od Mateje, Hristos,
obrativši se apostolu Simonu (Petru), reče: "A i ja tebi
kažem da si ti Petar (kamen), i na tome kamenu sazidaću
Crkvu svoju, i vrata pakla neće je nadvladati". (Mateja
16.18). Sami Gospod je nazvao Apostola "kamenom temeljcem".
To se odnosi i na druge Apostole, što je vidljivo iz teksta
Otkrivenja: "I zid Grada imaše dvanaest temelja, i na njima
dvanaest imena Dvanaest apostola Jagnjetovih". (Otkr.
21.14).
Ugaonim kamenom je i sam Hristos Sebe nazvao (Matej 21.42,
Marko 12.10, Luka 20.17), misleći na reči psalma: "Kamen
koji odbaciše zidari, posta glava od ugla" (Psalm. 118.22).
Često se pojam "ugaoni kamen" brka, ili svesno meša sa
pojmom "kamen temeljac", što je posebno karakteristično za
zapadno Hrišćanstvo. Na taj način dolazimo do zamene samog
Hrista apostolom Petrom koji se, po takvom tumačenju,
pojavljuje kao namesnik (vicarius) Hristov, prenoseći svoj
položaj na rimske pape, postavši na taj nači deo katoločke
dogme. I sami znamo da kamena temenjaca u građevini može
biti nekoliko, u krajnjem slučaju četiri, a ugaoni, završni
kamen može biti samo jedan. On je taj završni kamen, koji
sprečava da se ostali uruše, i može biti samo na vrhu
građevine. Tačnije rečeno Hristos je - Glava Crkve. Najbolji
primer "ugaonog kamena" u crkvenom zlatarstvu i juvelirstvu,
kao simbol Hrista, je dragoceni kamen u preseku krakova
krsta, na mestu spajanja četiri ugla. Shodno tome, drago
kamenje na krajevima krakova krsta predstavlja "kamene
temeljce" i mogu označavati četiri Jenanđelista ili četiri
strane sveta. To se može reći i za predmete koji su okrugle
ili ovalne forme, gde se dragoseni kamen nalazi u centru.
Pojam "živog kamenja" srećemo kod apostola Petra. Sveti
petar Hrista naziva "ugaonim, dragim kamenom", pa se pojam
"živog kamenja" može odnositi na sve hrišćane koji od sebe
stvaraju duhovni dom (Posl. Petrova 2 4-5). Apostol Pavle,
naziva hrišćane "sugrađanima svetih" i da su oni "Nazidani
na temelju apostola i proroka, gdje je ugaoni kamen sam Isus
Hristos" (Posl. Efes. 2 19-20). Ovi primeri nam pokazuju
kako se kroz arhitektonske pojmove predstavlja poredak i
hijerarhija Crkve Hristove. Shodno tome, kompozicije mnogih
hrišćanskih zlatarskih predmeta su izvedene u skladu sa
hramovnom simbolikom.
U pojmu "živog kamenja" sadrži se ideja preobraženja kako
čoveka, tako i materijalnog sveta. Ova ideja se u umetnosti
može preneti kroz obradu običnog kamena , posebno u
predstavama svetih scena. Primer takvog delanja su rezbarene
ikone u steatitu, široko rasprostranjene u Vizantiji u 11 i
12 veku, i na ruskim ikonicama izrađenim od mekih vrsta
kamena. Naposletku, pojam preobraženja objašnjava kontrast
koji postoji između običnog i dragog kamenja.
Drago kamenje, zbog svoje prirodne retkosti, odvajkada je
kod raznih naroda bilo prekriveno velom tajanstvenosti.
Pripisivana su mu magijska i iscelitenjska svojstva. Odrazi
drevnih legendi i mitova mogu se sresti i u hrišćanstvu.
Međutim, u Crkvi drago kamenje najčešće simbolizuje duhovne
vrednosti. Kao osnovni kriterijum se javlja boja kamena.
Boja kamena, a ne vrsta je vezivana za sakralne osobine, pa
je mnogo kamenje i dobilo svoj naziv po boji koju nosi. Iz
tog razloga nije uvek lako povezati drevne i savremene
nazive dragog kamenja, jer su pojedini različiti minerali
sličnih osobina ili boja nazivani jednim imenom, a isto
drago kamenje različitih boja različitim nazivima.
U odabiru kamena za neki zlatarski rad, prevashodno je
vođeno računa o njegovoj duhovnoj simbolici, a sama boja,
veličina i sjaj davali su značaj samom simbolu koji se želeo
predstaviti. Kamenje većih dimenzija je služilo za rezanje
svetih scena i likova. Takvi dragulji su bili posebno
cenjeni i korišćeni su kao glavni element na panagijama i
drugim svetinjama, dok je kamenje manjih dimenzija služilo
za ukrašavanje drugih bogoslužbenih predmeta simbolizujući
"živo kamenje" od kojih se gradi Crkva Božja. Forma dragulja
nije bila od presudnog značenja, i obrada takvog kamenja
svodila se samo na otkrivanje boje i sjaja sa tendencijom
očuvanja prirodne forme. Kristalna struktura nije otkrivana
tehnikom rezanja (fasetiranja), već jednostavnim poliranjem
koje je davalo unutrašnji sjaj kamenu. Kamenje je, takvim
načinom obrade, postajalo "živo" u doslovnom smislu te reči.
Na taj način se postizalo duhovno preobraženje materije.
Kamenje različitih prirodnih oblika organski je uklapano u
kompoziciju predmeta, zadržavajući svoju individualnost i
doprinosilo višem duhovnom sadržaju kanonske forme samog
rada.Takvi radovi, sa varijacijama spoljašnje forme,
posedovali su neponovljivu, živu lepotu. Ovakav pristup
obradi dragulja odražava crkveni princip "sabornosti", koja
je jedino moguća kroz potpunu slobodu svakog verujućeg
hrišćanina, koji, kao "živi kamen", zadržava sopstvenu
individualnost a u isto vreme sa svetcima i Gospodom gradi
Crkvu Božju.
Suprotan princip preovlađuje u sekularnom zlatarstvu, gde se
postiže iluzija slobode, a u stvari se traga za uniformnošću
i istovetnošću spoljašnjih osobina pojedinih grupa dragulja
koji su deo nekog juvelirskog predmeta. Ovakav pristup, u
današnje vreme, forsiraju proizvođači veštačkih kristala,
jer je veštačko kamenje podesnije za takve veštačke
projekte.
U crkvenoj umetnosti do 17. veka, tehnika rezanja
(fasetiranja) je retko primenjivana. Rozlog tome nije
nepoznavanje odgovarajućih tehnoloških postupaka. Tehnika
rezanja dijamanata u Evropi je poznata još od 15. veka.
Pokušaj nalaženja simboličkog opravdanja rezanja kamenja -
otkrivanje unutrašnje duhovne sadržine, nije bilo prihvaćeno
u drevnoj Crkvi. Šta više, tako obrađeni dragulji korictili
su, kao predmet okultnih rituala, čarobnjacima i
alhemičarima, jer optički efekti koji su postizani veštim
rezanjem ostavljali su jak uticaj na ljude tog vremena. Za
hrišćansku Crkvu to je bilo neprihvatljivo. Čak i vrlina
prikazana radi hvale, smatrala se grehom. Međutim, počev od
kraja 17. veka, rezani dragulji se sve više sreću na
predmetima crkvene umetnosti, kao odraz društvenog i
ekonomskog napretka.
