Српски ћирилица  Srpski latinica  English  Руский  Ελληνικά


Tekstovi o crkvenom umetničkom zlatarstvu


Тekst 1_07. Simbolika dragog kamena u crkvenom umetničkom zlatarstvu (2. deo)

Оsnova za razvoj hrišćanske simbolike dragog kamenja je Biblija. U kasnijem periodu simbolika se razvijala i dobijala dublje tumačenje u radovima hrišćanskih pisaca. Najpoznatija, i sa najviše autoriteta u Crkvi, su tumačenja "Apokalipse" svetog Andreja, arhiepiskopa  Kesarijskog (kraj V. veka) i još stariji traktat svetog Epifanija Kiparskog (kraj V. veka) o 12 dragulja.
 
U Bibliji se dragulji spominju kako u direktnom, tako i u prenesenom, simboličkom značenju. Direktno ukazanje Gospoda da se odabrano drago kamenje koristi u predmetima bogoslužbene namene nalazimo u knjizi Izlazak (28 8-30), gde se imenuje 12 dragulja za imena izraelskih plemena. Po rečima judejskog istoričara Josifa Flavija (I. vek), ovo kamenje je posedovalo čudesno svojstvo prenošenja Božje volje tokom pravosudnih postupaka i služilo kao dokaz prisustva Božjeg prilikom prinošenja žrtve. Služilo je kao transmisija Božanske energije i simboliziovalo duhovne osobine Boga. U srednjevekovnom jevrejskom predanju o rodovima Izraela, kamenje, kao element naprsnika, u vidu "rodovskih dragulja" nosilo je zodijačku simboliku.
 
U većini biblijskih odrednica sa prorocima, dragoceno kamenje služi kao simbolički opis ideje Svete slave Gospoda. U Starom Zavetu to je viđenje proroka Jezekilja o prestolu Gospodnjem, koji poredi sa safirom (Jez. 1.26) kao i Mojsijev opis «mesta boravka  Boga Izrailjeva» na gori Sinajskoj, gde se kaže "I vidješe Boga Izrailjeva, i pod nogama njegovijem kao djelo od kamena safira i kao nebo kad je vedro". (Izlazak 24.10). Vidimo da je ovde osnovni simbol Gospoda safir, kamen teget boje, koji simbolizuje istinu, tajnu i transcedentnost. Оvakva simbolika je u potpunosti u skladu sa starozavetnim doživljajem Boga.
 
U Novom Zavetu, u knjizi Оtkrivenja Jovana Bogoslova, nalazimo netelesni opis Gospoda Svedržitelja (Оtkr. 4 2–3), koji je: "Po izgledu sličan kamenu jaspisu i sardu; i okolo prijestola bijaše duga na izgled kao smaragd". I u predstavi Nebeskog Jerusalima, apostol opisuje slavu Božju, koja obasjava grad: "...svjetlost njegova bijaše slična dragom kamenu, kao kamenu jaspisu koji zrači kao kristal." (Оtkr. 21.11). Pod jaspisom se uvek podrazumevao zeleni kamen, po tradiciji zelena jašma ili, što je verovatnije, nefrit ili žad. Naziv smaragd se takođe odnosio na zeleni kamen, pre svega izumrud. Sardis je crveni kamen, ili crvena jašma ili korneol. U Novom Zavetu, kao simbol Gospoda, javlja se kamen zelene ili crvene boje predstavljajući Sina Božjeg. Zeleni jaspis ili smaragd predstavljaju Hrista kao izvor Večnog Života, a crvena boja sardisa podseća na Njegovu Žrtvu.
 
Najbolji simbolički materijal daje opis Nebeskog Jerusalima apostola Jovana (Оtkr. 21 11–23). Dvanaest kamena temeljaca gradskih zidina, koji nose natpise sa imenima apostola "ukrašeni su svakojakim dragim kamenjem. Kamen prvi jaspis, drugi sapfir, treći halkidon, četvrti smaragd, peti sardoniks, šesti sardolik, sedmi hrizolit, osmi beril, deveti topaz, deseti hrisopras, jedanaesti giacint, dvenaesti ametist". Andrej Kesarijski ukazuje, da 12 dragulja sa temelja zidina Nebeskog Jerusalima i sa naprsnika Prvosveštenika, svedoče o jedinstvu Starog i Novog Zaveta. Оn je prvi utvrdio i povezao kamene temeljce sa imenima apostola upoređujući njihove vrline sa simboličkim značenjem dragulja. Pritom, sveti Andrej naglašava da"ukazivanjem na pojedine vrline svakog apostola, mi ne odbacujemo njihovu opštost i jedinstvo, već želimo da razotkrijemo njihove potpune osobine, koje ih međusobno povezuju kao lanac".
 
U kasnijem periodu nailazimo i na druge verzije spiskova. Razlike se javljaju u redosledu apostola u Jevanđeljima i činjenicom da je apostol Pavle, u stvari, trinaesti apostol. Tu su braća Jakov i Jovan predstavljeni jednim kamenom. Pogledajmo spisak kamena temeljaca i njihove analogije u apostolima po spisku Andreja Kesarijskog (u zagradi su naznačene savremene oznake). Jaspis (jašma ili nefrit) — Petar; safir (lazurit) — Pavle; halkidon (granat) — Andrej; smaragd (izumrud) — Jovan; sardoniks — Jakov Alfejev; sard (serdolik) — Filip; hrisolit — Vartolomej; viril (beril) — Toma; topaz — jevanđelista Matej; hrisopraz — Tadej, jakint (hiacint) — Simon Zilot; ametist — Matija.
 
U nekim slučajevima, kada se "kamen temeljac" odnosio samo na Hrista, dragulji Nebeskog Grada  simbolizovali su osobine samog Gospoda. Naprimer:  jaspis — iskupljenje grehova, safir — dušu, halkidon — stremljenje ka istini, smaragd — dobrotu, sardoniks — silu duhovnog života, serdolok — spremnost za davanje sopstvene krvi za Crkvu, hrisolit — božanstvenu lepotu, beril — smirenje, topaz — čestitost, hrisopras — nepodložnost grehu, hiacint — carsko dostojanstvo i ametist — saveršenstvo. Pošto je čovek dužan da se ostvari kroz lik Božji, da usvoji božanske osobine, tako je i kamenje iz Apokalipse može označavati osobine jednog hrišćanina. Slične primere nailazimo i u spisima Rabana Mavra, arhiepiskopa Majnckog (početak 9 veka). -"U jaspisu se ogleda istina i vera; u safiru — visina nade nebeske; u granatu — plamen večnog milosrđa. U smaragdu je izražena sila vere; u sardoniksu — smirenje svetitelja; u serdoliku — sveta krv mučenika. Hrisolit odražava istinitu duhovnu propoved; beril — savršenstvo proročanstava. I na kraju, u hrisoprazu se odslikava trud blagoslovenih mučenika i njihova nagrada; u hiacintu — uspenje na nebo visokih misli i njihov silazak na zemanjska dela; u ametistu — postojanost misli o Carstvu Nebeskom u dušama smirenih". Isti autor obrađuje i 9 dragulja koji ukrašavaju odeždu Tirskog cara u knjizi Jezeklja (28.13), kao 9 činova anđeoskih. Sa dvanaest anđela se porede i temeljci novog Jerusalima (Оtkr. 21.12). Za gore navedene asocijacije trebamo imati u vidu da  se ne može govoriti o naučnoj preciznosti naziva u današnjem smislu nauke, već kao o osnovnim smernicama.
 
Uopšteno govoreći, možemo reći da se u drevnoj Crkvi drago kamenje javlja, uglavnom, kao simbol duhovnih kvaliteta, nezavisno od njihove personifikacije, jer u potpunosti ono pripada samo Gospodu i Njegovoj Crkvi kroz prikaz Nebeskog Jerusalima. To objašnjava obilje dragulja na okovima svetih čudotvornih ikona, Jevanđelja i drugih crkvenih relikvija.
 
Ne može se zaobići i činjenica o upotrebi dragog kamenja i zlatarsko-juvelirskoj umetnosti drevnog Egipta, Indije i antičke Evrope u magijskim obredima i u terapeutskim svrhe. Drago kamenje i njegova svojstva su bili predmet mnogih traktata srednjevekovnih hrišćanskih pisaca. Čudesna svojstva dragulja su često povezivana sa simbolima duhovnih kvaliteta i osobina. Poznate su kompozicije, pod nazivom lapidarijumi, koje su u narodu bile veoma popularne, jer su pored duhovne simbolike, nosile i konkretne savete za magijsku i terapeutsku upotrebu dragog kamenja. Slični pragmatični metodi upotrebe dragog kamenja nisu bili poznati u sabornoj crkvenoj umetnosti, a ako su i bili prisutni, onda je to bilo na pojedinačnom nivou, u ličnim svetinjama sa zaštitnom namenom. Dakle, u svetovnoj umetnosti srednjevekovnog perioda magijska svojstva dragog kamenja su igrala veoma važnu ulogu. Poznato je i da je ruski car Ivan Grozni gajio posebnu naklonost i veru u magijska svojstva dragog kamenja.
 
U kasnijim vekovima, upotreba dragog kamenja u crkvenoj umetnosti sve više podpada pod uticaj svetovne estetike, u kojoj psiho-fizičke teorije o boji preovladavaju. Razvojem i širokom primenom tehnike rezanja i fasetiranja, koja pruža zadivljujući fizički sjaj kamenu (posebno dijamanta), dolazimo do situacije gde on postaje samodovoljan i prestaje da simbolizuje duhovno svetlo.
 
No, moćna sila koja zrači iz dela drevne crkvene umetnosti ponekad tera majstora, koji stremi Istini, da se ponovo vrati starim principima stvaranja, u kojima je na prvom mestu izmena sopstvene svetovne spoznaje.



Тekst br.1_06

^
Тekstovi

Тekst br.1_08  >