Оsnova
za razvoj hrišćanske simbolike dragog kamenja je Biblija. U
kasnijem periodu simbolika se razvijala i dobijala dublje
tumačenje u radovima hrišćanskih pisaca. Najpoznatija, i sa
najviše autoriteta u Crkvi, su tumačenja "Apokalipse" svetog
Andreja, arhiepiskopa Kesarijskog (kraj V. veka) i još
stariji traktat svetog Epifanija Kiparskog (kraj V. veka) o
12 dragulja.
U Bibliji se dragulji spominju kako u direktnom, tako i u
prenesenom, simboličkom značenju. Direktno ukazanje Gospoda
da se odabrano drago kamenje koristi u predmetima
bogoslužbene namene nalazimo u knjizi Izlazak (28 8-30), gde
se imenuje 12 dragulja za imena izraelskih plemena. Po
rečima judejskog istoričara Josifa Flavija (I. vek), ovo
kamenje je posedovalo čudesno svojstvo prenošenja Božje
volje tokom pravosudnih postupaka i služilo kao dokaz
prisustva Božjeg prilikom prinošenja žrtve. Služilo je kao
transmisija Božanske energije i simboliziovalo duhovne
osobine Boga. U srednjevekovnom jevrejskom predanju o
rodovima Izraela, kamenje, kao element naprsnika, u vidu
"rodovskih dragulja" nosilo je zodijačku simboliku.
U većini biblijskih odrednica sa prorocima, dragoceno
kamenje služi kao simbolički opis ideje Svete slave Gospoda.
U Starom Zavetu to je viđenje proroka Jezekilja o prestolu
Gospodnjem, koji poredi sa safirom (Jez. 1.26) kao i
Mojsijev opis «mesta boravka Boga Izrailjeva» na gori
Sinajskoj, gde se kaže "I vidješe Boga Izrailjeva, i pod
nogama njegovijem kao djelo od kamena safira i kao nebo kad
je vedro". (Izlazak 24.10). Vidimo da je ovde osnovni simbol
Gospoda safir, kamen teget boje, koji simbolizuje istinu,
tajnu i transcedentnost. Оvakva simbolika je u potpunosti u
skladu sa starozavetnim doživljajem Boga.
U Novom Zavetu, u knjizi Оtkrivenja Jovana Bogoslova,
nalazimo netelesni opis Gospoda Svedržitelja (Оtkr. 4 2–3),
koji je: "Po izgledu sličan kamenu jaspisu i sardu; i okolo
prijestola bijaše duga na izgled kao smaragd". I u predstavi
Nebeskog Jerusalima, apostol opisuje slavu Božju, koja
obasjava grad: "...svjetlost njegova bijaše slična dragom
kamenu, kao kamenu jaspisu koji zrači kao kristal." (Оtkr.
21.11). Pod jaspisom se uvek podrazumevao zeleni kamen, po
tradiciji zelena jašma ili, što je verovatnije, nefrit ili
žad. Naziv smaragd se takođe odnosio na zeleni kamen, pre
svega izumrud. Sardis je crveni kamen, ili crvena jašma ili
korneol. U Novom Zavetu, kao simbol Gospoda, javlja se kamen
zelene ili crvene boje predstavljajući Sina Božjeg. Zeleni
jaspis ili smaragd predstavljaju Hrista kao izvor Večnog
Života, a crvena boja sardisa podseća na Njegovu Žrtvu.
Najbolji simbolički materijal daje opis Nebeskog Jerusalima
apostola Jovana (Оtkr. 21 11–23). Dvanaest kamena temeljaca
gradskih zidina, koji nose natpise sa imenima apostola
"ukrašeni su svakojakim dragim kamenjem. Kamen prvi jaspis,
drugi sapfir, treći halkidon, četvrti smaragd, peti
sardoniks, šesti sardolik, sedmi hrizolit, osmi beril,
deveti topaz, deseti hrisopras, jedanaesti giacint,
dvenaesti ametist". Andrej Kesarijski ukazuje, da 12
dragulja sa temelja zidina Nebeskog Jerusalima i sa
naprsnika Prvosveštenika, svedoče o jedinstvu Starog i Novog
Zaveta. Оn je prvi utvrdio i povezao kamene temeljce sa
imenima apostola upoređujući njihove vrline sa simboličkim
značenjem dragulja. Pritom, sveti Andrej naglašava
da"ukazivanjem na pojedine vrline svakog apostola, mi ne
odbacujemo njihovu opštost i jedinstvo, već želimo da
razotkrijemo njihove potpune osobine, koje ih međusobno
povezuju kao lanac".
U kasnijem periodu nailazimo i na druge verzije spiskova.
Razlike se javljaju u redosledu apostola u Jevanđeljima i
činjenicom da je apostol Pavle, u stvari, trinaesti apostol.
Tu su braća Jakov i Jovan predstavljeni jednim kamenom.
Pogledajmo spisak kamena temeljaca i njihove analogije u
apostolima po spisku Andreja Kesarijskog (u zagradi su
naznačene savremene oznake). Jaspis (jašma ili nefrit) —
Petar; safir (lazurit) — Pavle; halkidon (granat) — Andrej;
smaragd (izumrud) — Jovan; sardoniks — Jakov Alfejev; sard
(serdolik) — Filip; hrisolit — Vartolomej; viril (beril) —
Toma; topaz — jevanđelista Matej; hrisopraz — Tadej, jakint
(hiacint) — Simon Zilot; ametist — Matija.
U nekim slučajevima, kada se "kamen temeljac" odnosio samo
na Hrista, dragulji Nebeskog Grada simbolizovali su osobine
samog Gospoda. Naprimer: jaspis — iskupljenje grehova,
safir — dušu, halkidon — stremljenje ka istini, smaragd —
dobrotu, sardoniks — silu duhovnog života, serdolok —
spremnost za davanje sopstvene krvi za Crkvu, hrisolit —
božanstvenu lepotu, beril — smirenje, topaz — čestitost,
hrisopras — nepodložnost grehu, hiacint — carsko
dostojanstvo i ametist — saveršenstvo. Pošto je čovek dužan
da se ostvari kroz lik Božji, da usvoji božanske osobine,
tako je i kamenje iz Apokalipse može označavati osobine
jednog hrišćanina. Slične primere nailazimo i u spisima
Rabana Mavra, arhiepiskopa Majnckog (početak 9 veka). -"U
jaspisu se ogleda istina i vera; u safiru — visina nade
nebeske; u granatu — plamen večnog milosrđa. U smaragdu je
izražena sila vere; u sardoniksu — smirenje svetitelja; u
serdoliku — sveta krv mučenika. Hrisolit odražava istinitu
duhovnu propoved; beril — savršenstvo proročanstava. I na
kraju, u hrisoprazu se odslikava trud blagoslovenih mučenika
i njihova nagrada; u hiacintu — uspenje na nebo visokih
misli i njihov silazak na zemanjska dela; u ametistu —
postojanost misli o Carstvu Nebeskom u dušama smirenih".
Isti autor obrađuje i 9 dragulja koji ukrašavaju odeždu
Tirskog cara u knjizi Jezeklja (28.13), kao 9 činova
anđeoskih. Sa dvanaest anđela se porede i temeljci novog
Jerusalima (Оtkr. 21.12). Za gore navedene asocijacije
trebamo imati u vidu da se ne može govoriti o naučnoj
preciznosti naziva u današnjem smislu nauke, već kao o
osnovnim smernicama.
Uopšteno govoreći, možemo reći da se u drevnoj Crkvi drago
kamenje javlja, uglavnom, kao simbol duhovnih kvaliteta,
nezavisno od njihove personifikacije, jer u potpunosti ono
pripada samo Gospodu i Njegovoj Crkvi kroz prikaz Nebeskog
Jerusalima. To objašnjava obilje dragulja na okovima svetih
čudotvornih ikona, Jevanđelja i drugih crkvenih relikvija.
Ne može se zaobići i činjenica o upotrebi dragog kamenja i
zlatarsko-juvelirskoj umetnosti drevnog Egipta, Indije i
antičke Evrope u magijskim obredima i u terapeutskim svrhe.
Drago kamenje i njegova svojstva su bili predmet mnogih
traktata srednjevekovnih hrišćanskih pisaca. Čudesna
svojstva dragulja su često povezivana sa simbolima duhovnih
kvaliteta i osobina. Poznate su kompozicije, pod nazivom
lapidarijumi, koje su u narodu bile veoma popularne, jer su
pored duhovne simbolike, nosile i konkretne savete za
magijsku i terapeutsku upotrebu dragog kamenja. Slični
pragmatični metodi upotrebe dragog kamenja nisu bili poznati
u sabornoj crkvenoj umetnosti, a ako su i bili prisutni,
onda je to bilo na pojedinačnom nivou, u ličnim svetinjama
sa zaštitnom namenom. Dakle, u svetovnoj umetnosti
srednjevekovnog perioda magijska svojstva dragog kamenja su
igrala veoma važnu ulogu. Poznato je i da je ruski car Ivan
Grozni gajio posebnu naklonost i veru u magijska svojstva
dragog kamenja.
U kasnijim vekovima, upotreba dragog kamenja u crkvenoj
umetnosti sve više podpada pod uticaj svetovne estetike, u
kojoj psiho-fizičke teorije o boji preovladavaju. Razvojem i
širokom primenom tehnike rezanja i fasetiranja, koja pruža
zadivljujući fizički sjaj kamenu (posebno dijamanta),
dolazimo do situacije gde on postaje samodovoljan i prestaje
da simbolizuje duhovno svetlo.
No, moćna sila koja zrači iz dela drevne crkvene umetnosti
ponekad tera majstora, koji stremi Istini, da se ponovo
vrati starim principima stvaranja, u kojima je na prvom
mestu izmena sopstvene svetovne spoznaje.
