Srpski grb
je zajedno sa srpskom državom počeo da se razvija u Srednjem
veku pod uticajem Vizantije. Dva glavna elementa srpskog
grba, dvoglavi beli orao u poletu i štit sa krstom i četiri
slova «S» vode poreklo od dinastija Nemanjića i Lazarevića,
odnosno od vizantijskih dinastija Komnina i Paleologa. Kao i
u Vizantiji, ovi heraldički simboli su nastali nezavisno
jedan od drugog, ali za razliku od vizantijskih, srpski
simboli su imali sreću da se pre 120 godina spoje u grbu
obnovljene Kraljevine Srbije. Zato je za proučavanje naše
heraldike potrebno da se prvo napravi pregled vizantijske
heraldike i najviših dvorskih titula; despota,
sevastokratora i kesara.
1. VIZANTIJA
1.1. VIZANTIJSKI ŠTIT
Prvu
vizantijsku zastavu je napravio car Konstantin Veliki (rođen
274. u Nišu, car 306-337.). Legenda kaže da je Konstantin
312. g. pred bitku sa rimskim pobunjenicima video na nebu
krst i reči «U ovom znaku ćeš pobediti».1 Odmah je stavio
zlatan krst na crvenu kvadratnu ratnu zastavu i pobedio.
Tako je nastao čuveni Konstantinov steg, državna zastava
Vizantije, iako u to doba grbovi još nisu postojali (sl. 1).
Grbovi su počeli da se razvijaju kao identifikacioni
simboli krstaških trupa u XII veku. U vizantijski kulturni
prostor stižu 1204., kada su Krstaši osvojili Carigrad i
proglasili Latinsko carstvo. Osnovni znak krstaških grbova
je bio štit sa krstom i četiri figure između krakova. Carevi
iz francuske porodice Kurtne su za grb Latinskog carstva
uzeli Konstantinov steg, stavili ga na štit i dodali mu
četiri zlatnika sa 1 Eusebius; Vita Constantini, 1, 28 2
krstićima (sl. 2).2 Nakon pada Carigrada Komnini su osnovali
Trapezuntsko carstvo u Maloj Aziji i za grb uzeli zlatnog
dvoglavog orla u poletu na crvenom polju.3 Godine 1261.
nikejski car Mihaijlo VIII Paleolog je oslobodio Carigrad od krstaške okupacije i za grb
obnovljene Vizantije je uzeo crveni štit sa zlatnim krstom i
četiri zlatna slova «V»,4 vizantijskim «vita», početnim
slovom Vizantije (sl. 3). Ovaj grb se u heraldici kraće zove
«Vizantijski štit». Godine 1402. Stefan Lazarević je od
vizantijskog regenta Jovana VII dobio titulu despota i po
ugledu na Vizantijski štit uzeo za grb Srpske Despotovine
crveni štit sa srebrnim (belim) krstom i četiri slova «S»,
koje se u starosrpskoj azbuci zvalo «slovo», početnim slovom
Srbije (sl. 4).5 Vizantijski i Srpski štit imaju početna
slova svojih država, i tek u XVII veku ih je francuski
heraldičar Vilton6 proglasio za «ocila» jer zapadna
heraldika nije znala za slova u grbu već samo za
geometrijske figure i slike iz prirode.
1.2. DVOGLAVI ORAO
Dvoglavi orao se pojavljuje prvo u Mesopotamiji petnaestak
vekova pre Hrista, kao dipolni simbol starih religija koje
su kulminirale u Zaratustrinom učenju da u vasioni dobri bog
svetlosti Ahura Mazdao ratuje sa bogom mraka Ahrimanom. U
staroj grčkoj politeističkoj religiji, od osmog veka pre
Hrista, vrhovni bog je bio Zevs, gospodar neba, gromova i
vremena. Sedeo je na svom prestolu na vrhu Olimpa sa
svežnjem munja u levoj, i skiptrom, na kome je stajao orao, u desnoj
ruci. Vrhovni rimski bog, koji je odgovarao Zevsu, zvao se
Jupiter, i njegov jednoglavi orao je bio simbol rimske
države i legija.
Pored
Konstantinovog stega, u Vizantiji se u početku koristio i
jednoglavi orao, kao simbol stare rimske državne vlasti.
Međutim, u hrišćanskoj teologiji orao je znak Svetog Jovana
Bogoslova i predstavlja duhovne visine do kojih se vinuo
ovaj pisac Evanđelja i Apokalipse. Tako se u Vizantiji oko H
veka opet pojavio stari dvoglavi orao, sada kao simbol koji
prema Hristovim rečima: «Dajte caru carevo, a Bogu Božije»
opominje na ravnotežu između čovekovih duhovnih i
materijalnih potreba.9 Ovaj tip vizantijskog dvoglavog orla
sa poluraširenim krilima i opuštenim perima, koji se sprema
za let, u heraldici se definiše kao «dvoglavi orao u
poletu»10 .
1.3. DESPOTI, SEVASTOKRATORI I KESARI
Za jedan vek vladanja Vizantijom (1081-1185.) Komnini su
formirali sistem od tri najviše dvorske titule, koji je uz
mala prilagođavanja opstao sve do kraja Carstva 1453. Do
Komnina, od pobede cara Iraklija nad Persijancima 629,
najviša titula posle carske titule Vasilevs (βασιλεύς), bila
je kesar (od caesar, titule Rimskih careva).11 U toku borbe
za presto, Aleksije I Komnin (car 1081-1118) je svom zetu
Nićiforu Melisinu obećao titulu kesara. Posle stupanja na
presto, car Aleksije je želeo da i svom starijem bratu Isaku
dodeli neku visoku titulu. Pošto je brat bliži rod od zeta,
koji je postao kesar, za Isaka je morala da se uvede nova,
viša titula. Tako je Aleksije od Sevast, grčkog prevoda
latinske reči Avgust (augustus), previsoki, veličanstveni,12
titule rimskih careva koju je uveo Oktavijan (car 31. godine
pre do 14. godine posle Hrista) i vizantijske carske titule
autokrator (samodržac) 1081. stvorio novu titulu
sevastokratora, odredio da bude iznad titule kesara, i
dodelio je bratu Isaku.13 Titula sevastokratora je bila
najviše dvorsko dostojanstvo sve dok car Manojlo I Komnin
(car 1143-1180) nije uveo titulu despota. Pošto je po
dolasku na presto svojoj braći Androniku i Isaku dodelio
titule sevastokratora, a nije imao muške dece, car Manojlo
je 1163. za prestolonaslednika uzeo svog zeta, ugarskog
princa Belu Aleksija, i specijalno za njega uveo titulu
despota (gospodar), koja je po rangu bila između carske i
sevastokratorske. Kad je car Manojlo 1169. dobio sina,
oduzeo je Beli titulu despota i dao mu titulu kesara.14
Prema Pseudo-Kodinovom spisu o dvorskim službama iz sredine
XIV veka despoti, sevastokratori i kesari nisu imali nikakve
određene dužnosti, osim ako ih car ne pošalje u neku
naročitu misiju.15 Njihove titule su bile doživotne, ali ne
i nasledne. Isključivo pravo raspolaganja titulama despota,
sevastokratora i kesara je imao car; samo on je mogao da ih
dodeljuje i oduzima.
Od 1163-1204. titulu despota je nosio carev zet, ako car
nije imao direktnog naslednika prestola, a careva braća i
zetovi su imali titulu sevastokratora. U obnovljenom
Vizantijskom carstvu (1261-1453.) najstariji carev sin je
kao savladar nosio carsku titulu vasilevsa a ostali sinovi
titulu despota. Za vreme dinastije Paleologa (1261-1453.)
zvanje despota se širi na zetove carske porodice, carevu
braću, šurake i ostale članove uže rodbine,16 a titulu
sevastokratora su dobijali carevi dalji rođaci i istaknuti
velikaši.17 Despoti i sevastokratori su se rangirali i
zavisnosti od srodstva prema caru. Tako prema Pseudo-Kodinu
carevi sinovi, ukoliko imaju despotsku titulu, dolaze po
rangu ispred despota i sevastokratora koji su careva braća
ili zetovi.18 Titulu kesara su uglavnom dobijale stare,
dokazane vojskovođe.19
1.4. KRUNE, VENCI, SAKOSI I KOLASTE AZDIJE
Vizantijska kosmorama je polazila od jedinstva svemira sa
univerzalnim carstvom koje održava svetski poredak.
Vizantijski car je izabranik Božji, vođa celog sveta, čuvar
i zaštitnik Hrišćanske vere, jedini zakoniti car na Zemlji.
Kao što je careva vlast proizilazila od Boga, tako je i
svaka druga vlast na zemlji proizilazila iz carske vlasti.
Snaga vizantijskih ideja je bila tako jaka da su i vladari
nezavisnih država priznavali idealnu suprematiju
vizantijskog cara. Car je potvrđivao strane vladare i
njihova prava, dodeljivao im je titule i insignije, i time
ih uključivao u vizantijsku svetsku hijerarhiju, u kojoj je
bila mesta za sve.20
Od Konstantina Velikog vizantijski carevi su nosili otvorene
krune koje su se sastojale od zlatnog obruča, ukrašenog
dragim kamenjem, sa krstom iznad čela, i
prependulijama
(πρεπενούλια),21 niskama bisera koje su visile niz
slepoočnice. Konstantin Porfirogenit, govoreći o caru
Mihajlu III Amorijancu (842-867), taj tip krune naziva
kesarikion (καισαρικιον).22 Naziv kesarikion potiče od
Caesar, titule rimskih careva, koji su nosili slične vence
ali bez krsta.
Vizantijski car je kesarima i stranim vladarima davao
jednostavnije otvorene krune bez prependulija, koje su se
zvale «stefanos» (venac). Stefanosi su iznad čela imali
zlatnu pločicu sa dragim kamenjem - kamaru (6”:VD”, svod).
Jedan od retkih sačuvanih vizantijskih stefanosa se nalazi u
osnovi mađarske krune Svetog Stefana. To je venac koji je
mađarski kralj Geza I (kralj 1074-1077) primio od
vizantijskog cara Mihajla VII Duke (car 1071-1078.).23 Iako
je venac kasnije nadograđivan, na njemu se nalaze portreti
(minijature od emajla) cara Mihajla sa kesarikionom na glavi
(sl. 7) i kralja Geze sa originalnim stefanosom, tako znamo
njegov prvobitni izgled (sl. 8).24
Tri veka kasnije, carske krune su dobile polusferan oblik
(sl. 9) i novo ime dijadimat, dijadema (διαδήµατος,
διαδ0µα), dok su stefanosi ostali nepromenjeni. O razlikama
između dijadimata i stefanosa govori Ana Komnina
(1083-1148.) u spisu o svom ocu caru Aleksiju Komninu
(1081-1118.): «Dijadimat carev, kao polovina kugle,
obuhvatao je i pokrivao celu glavu, i bio je okićen sa svih
strana biserom i dragim kamenjem, nekim što je bilo u
dijademu usađeno a nekim što je visilo. S obe strane glave
visile su niza slepe oči niske bisera i dragog kamenja,
lupkajući po obrazima, i to je nakit koji kao carski caru
pripada. Stefanosi pak kesara i sevastokratora okićeni su
biserom i dragim kamenjem ovde onde, i ne pokrivaju glavu
odozgo.»25
U obnovljenoj Vizantiji carska kruna je dobila kupolastiji
oblik, koji prelazi polovinu kugle, i novo ime
stema
(kruna).29 Stema je imala zlatan obruč i luk koji ide od
čela, preko temena do potiljka (sl. 10). Oni su bogato
ukrašeni biserima i dragim kamenjem, i služe kao
konstrukcija za kupolu od kadife, koja je isto ukrašena
biserima i dragim kamenjem. Na vrhu luka se nalazio veliki
dragi kamen orfanos (ορπφοανοσ, kamen «samac»), koji je
kasnije zamenjen krstom.
Carska vlast u Vizantiji je u početku, prema rimskoj
tradiciji, bila izborna. Političke i vojničke stranke su
birale i postavljale careve. Tokom vremena vizantijski
carevi su izborili pravo da sami određuju prestolonaslednika
iz redova svojih sinova, braće, rođaka, zetova ili
usvojenika. Izbor i ustoličenje prestolonaslednika se
obavljalo po svim zakonima kao za izbor novog cara: prvo su
davali saglasnost vojska i senat, i zatim ga je patrijarh
krunisao u crkvi Svete Sofije. Posle ovih ceremonija,
prestolonaslednik je postajao carev savladar. Stari car je
bio vrhovni vladar u Vizantiji, držao je svu vlast, dok je
mladi car bio samo savladar, bez suverene vlasti. 32
Vizantijski car je imao titulu vasilevs (βασιλεύς, car). Uz
stemu, car je nosio bogatu purpurnu odoru (sl. 10 i 12) koja
se zvala sakos (σάχχος).33 Prestolonaslednik kao carev
savladar je isto imao titulu vasilevs i nosio stemu i sakos.
Ostali carski sinovi imaju titulu despota i despotske
insignije. U svečanim prilikama vizantijski carevi su posle
1261. godine stajali na crvenom jastuku sa zlatnim dvoglavim
orlovima u poletu, grbu Trapezuntskog carstva, da bi
simbolički pokazali kontinuitet Carstva, da se nadovezuju na
Komnine (sl. 10). Trapezuntski carevi, iz dinastije Komnina,
naravno nisu stajali na svom grbu, nego na običnom crvenom
jastuku.
Despoti, sevastokratori i kesari su i dalje nosili vence bez
niski bisera ali pod novim, preciznijim imenom stematogirion
(,krunski venac, od , kruna i (krug).34 U zavisnosti od
ranga nosioca, stematogirioni su imali četiri ili jednu
zlatnu pločicu sa dragim kamenjem - kamaru (svod). Pre 1204.
stematogirione sa četiri kamare - spreda, pozadi i sa strana
- su nosili despoti, a sevastokratori sa jednom kamarom i to
spreda (sl. 11). U obnovljenoj Vizantiji despoti carski
sinovi su nosili stematogirione sa četiri kamare, ostali
despoti sa samo jednom kamarom.35 Uz vence, despoti,
sevastokratori i kesari su kao znak dostojanstva nosili i
bogato ukrašena odela sa zlatnim dvoglavim orlovima u
poletu. U doba dinastija Komnina i Anđela (1081-1204.)
zlatom izvezeni dvoglavi orlovi u krugovima su krasili
despotske, sevastokratorske i kesarske ogrtače, koji se u
našim narodnim pesmama zovu kolaste azdije. Ime su dobili od
starosrpskih reči; kolo - krug i hazdei, hazdeja - svečano
odelo,36 koja je nastala od grčke reči sa istim značenjem.
Despotske kolaste azdije su bile od crvenog,
sevastokratorske od plavog a kesarske od zelenog brokata.
Tokom vremena dvorski kostim i ceremonijal su se menjali i u
XIV veku dvoglavi orlovi su se postavljali i na druge
svečane odore, šatore, sedla, itd. ali su boje činova ostale
nepromenjene.38 Na slici 11. je prikazan sevastokrator
Konstantin Komnin sa sevastokratorskim insignijama; ogrnut
je plavom kolastom azdijom i na glavi nosi stematogirionom
sa jednom kamarom.
12. Car
Manojlo II Paleolog, carica Jelena Dragaš i tri sina;
carević Jovan, despot Teodor i despot Andronik (sleva na
desno) Hijerarhijski red u vizantijskoj carskoj porodici je
najbolje ilustrovan u povelji cara cara Manojla II Paleologa
iz 1425. godine (sl. 12).39 Carević Jovan i car Manojlo
imaju iste steme i sakose. Despoti Teodor i Andronik nose
stematogirione i crvene kolaste azdije. Na kraju stoji
carica Jelena Dragaš, ćerka Konstantina Dragaša, unuka
despota Dejana Dragaša i Teodore, sestre cara Dušana.
(Preuzeto: ''Svetigora''
br.153.; Mitropolija Crnogorsko-primorska; Cetinje; Božić
2004.; str.32.-35.).
