Tekstovi o pravoslavnoj umetnosti

Tekst 2_02. KRUNISANJE SRPSKIH VLADARA, Nebojša Damnjanović

---

- Povodom 800. godina manastira Žiče -

  

Najstariji izvorni podaci nedvosmisleno svedoče da je već u ranom Srednjem veku, u Srbiji postojao vladarski rod, pod čijim vođstvom su Srbi i došli u oblast nekadašnjeg rimskog Ilirika i zasnovali svoje države. Srpske vladare, vizantijski car Konstantin VII Porfirogenit, autor najstarijih pouzdanih i relativno opširnih "vesti" o Srbima, označava neodređenim terminom - arhonti.[1] U istorijskoj nauci je prihvaćeno da se pomenuta titula prevodi slovenskom rečju - knez. Po njemu, u srpskom vladarskom rodu se primenjivalo načelo primogeniture, što bi značilo da je bar načelno vrhovnu vlast nasleđivao najstariji vladarev sin.[2] Razume se, da je ovo načelo bilo često osporavano.

O načinu ustoličavanja srpskih vladara, u prvim vekovima života u novoj postojbini ne raspolažemo nikakvim saznanjima. Viši, kraljevski državni status izvojevan je u primorskim oblastima srpskih zemalja, u XI veku. Mihailo, sin Stefana Vojislava, vladar Duklje, Travunije i Zahumlja, titulisan je kao kralj u papskom pismu iz 1077. godine. Mihailo "kralj Slovena" dobio je od Pape obećanje da će mu biti poslana zastava Sv. Petra, jedan od poznatih simbola kraljevske vlasti koji je dodeljivala papska stolica.[3] Upravo u ovo vreme, papski legat je izvršio investituru hrvatskog kralja Dmitra Zvonimira, 1075. godine uručujući mu zastavu, mač, skiptar i krunu.[4] Ne može se utvrditi da li je i kada, Mihailo dukljanski došao u posed napred pomenutih kraljevskih insignija. U maloj, napuštenoj crkvi Sv. Mihaila kod Stona, na ktitorskom portretu, prikazan je sa tamnocrvenom, cilindričnom krunom na glavi i crvenom obućom.[5]

Kada se težište političke premoći u srpskim državama u XII veku premestilo u kontinentalo zaleđe u Rašku, presto raških velikih župana u crkvi Sv. Petra i Pavla, kod Rasa, postao je izvor i utoka najviše vlasti, simbolična i stvarna. [6] Najčešće pominjani znak vrhovne vlasti u srpskom Srednjem veku - presto, vezao se rano za ime i prestiž raškog velikog župana Stefana Nemanje, rodonačelnika vladajuće loze. Tron u Rasu je postao državni simbol.[7] Već Stefan Nemanja se smatrao samostalnim, "samodržavnim" vladarom, koji je svoju vlast tumačio kao Božiju milost, ne pripisujući je volji kakvog zemaljskog autoriteta.[8] Ustoličenje velikih župana u crkvi Sv. Petra u Rasu, vršeno je uz crkveni obred koji je vodio episkop. Posebnost ustoličenja Stefana, sina Nemanjinog 1196. godine sastojala se u činjenici da je Nemanja, koji je neposredno pre tog čina dobrovoljno abdicirao - krunisao, tj. "venčao" i blagoslovio sina naslednika, zajedno sa episkopom Kalinikom, polaganjem ruku na glavu novog vladara.[9] U ovom velikožupanskom krunisanju, odnosno rečnikom srednjeg veka kazano "venčavanju" upotrebljen je venac, koji se bitno razlikovao od krune vizantijskih careva - steme.[10]

Prelomni trenutak u istoriji vladarskih krunisanja kod Srba, predstavlja krunisanje Stefana Prvovenčanog 1217. godine kraljevskom krunom pristiglom iz Rima darom rimskoga pape Honorija III. Bio je to veliki uspeh srpskog vladara. U hijerarhiji evropskih, hrišćanskih vladara, on je izjednačen sa ostalim kraljevima i Srbija je tako stekla pun suverenitet.[11] Istinski, potpuni suverenitet, potvrđen je dve godine posle krunidbenog čina, kada je zadobijena i autokefalna Srpska arhiepiskopija sa Savom Nemanjićem "voždom otačastva" na čelu.[12] Povoljno određen položaj u pravoslavnoj ekumeni, zahtevao je novo krunisanje u duhu vizantijske tradicije. "Obred kraljevskog krunisanja i miropomazanja u Žiči bio je deo celovitog programa sakralnog utemeljenja države Nemanjića."[13] Arhiepiskop Sava je novoizgrađenu Žiču, nad čijom izgradnjom je bdeo zajedno sa bratom Stefanom, pripremio za veliki čin krunisanja, starajući se da ona postane sveta "škrinja u koju su pohranjene relikvije istočno-hrišćanskog sveta."[14] Najdragocenija i najznačajnija relikvija za temu kojom se bavimo, bila je desnica Sv. Jovana Preteče, posebno upotrebljavana u obredu krunisanja vizantijskih careva.[15]

Kada je arhiepiskop Sava, 1221. godine na najsvečaniji način u manastiru Žiči, krunisao "bogodarovanim vencem" brata Stefana, istovremeno ga miropomazavši, stvoren je osnov za "saprestolništvo" nosilaca vrhovne svetovne i duhovne vlasti. Uz vladarski tron, već posvećen "blagoslovenim vencem", stajao je arhiepiskopski tron, kasnije nazvan "tronom Sv. Save".

Poveljom kralja Stefana Prvovenčanog, ispisanom na zidovima Žiče, određeno je da crkva Sv. Spasa u Žiči, bude mesto u kojem će se "venčavati", odnosno krunisati srpski kraljevi i hirotonisati poglavari Srpske autokefalne arhiepiskopije. Zavet prvovenčanog kralja sledili su njegovi sinovi Radoslav (1228-1233) i Vladislav (1234-1243), okrunjeni u majci srpskih crkava, arhiepiskopskom središtu u Žiči, od strane strica, arhiepiskopa Save.[16] Možemo predpostaviti da je želju oca Stefana Prvovenčanog poštovao i najmlađi sin Uroš I (1243-1276). Ako su nam nepoznate okolnosti vezane za krunisanje kralja Uroša I, to se ne može reći za mnoge činjenice koje govore o njegovom vladarskom statusu. Za duge i uspešne vladavine "hrapavoga kralja", Uroša I, Srbija je bila u stalnom usponu - društvenom, kulturnom, privrednom. To se odrazilo i u sferi vladarske ideologije, u kojoj kraljevski ornat i insignije uopšte, svakako nisu na poslednjem mestu. Dok prvi kraljevi loze Nemanjića: Stefan Prvovenčani, Radoslav i Vladislav nose jednostavnu krunu, tipa sevastokratorskog stematogiriona[17], Uroš I se javlja na protretima sa novim vladarskim znacima koji ga približavaju izgledu vizantijskih careva. Naslikan je sa oreolom (nimbom) oko glave i krunom koja liči na steme romejskih vasileusa, mada je odsustvo vertikalnih lukova i orfanosa, odvaja od carskog uzora.[18]

Stariji sin i naslednik Uroša I, Dragutin prikazan je na istočnom zidu priprate manastira Sopoćana, kao mladi kralj, odeven i okrunjen poput oca.[19] Dragutin je prvi Nemanjić sa službenom titulom "mladoga kralja", u čemu se ogleda nesumnjivi ugarski uticaj. S obzirom da je presto kasnije preuzeo u buni, a da je arhiepiskop Joanikije ostao veran starom kralju, i pratio Uroša u izgnanstvu, niče niz pitanja u vezi mesta i načina krunisanja Dragutinovog.

Na saboru u Deževu, u oblasti Rasa, 1282. godine, došlo je do primopredaje vlasti između braće - Dragutina i Milutina. Shvativši telesnu ozledu kao Božiju kaznu, zasluženu otimanjem vlasti od oca, Dragutin je predao kraljevske insignije mlađem bratu Milutinu, na državnom saboru, kako izgleda bez znatnijeg učešća prestavnika Crkve.[20] Ovim povodom su u izvorima najdetaljnije nabrojani vladarski znaci; Dragutin je Milutinu predao sledeće regalije: krunu, presto, zlatom protkanu svitu i pojas, konja i oružje.[21]

U vreme, skoro četiri decenije duge vladavine kralja Milutina, Srbija je u stalnoj ekspanziji. Ovo razdoblje na razmeđi vekova, XIII i XIV, po mnogo čemu je prekretničko. Stefan Uroš II Milutin, orođen sa vizantijskom carskom porodicom, vladajući uvećanom teritorijom koja je uključivala i neka stara vizantijska gradska i crkvena središta, preuzima u celosti vizantijsku carsku simboliku - krunu i ornat. Duboka vizantinizacija Milutinove države našla je izraz i u kraljevom odnosu prema vladarskim insignijama. One se izjednačavaju sa vladarskim znacima vizantijskih vasileusa. Kruna je od sada tipa carsko-vizantijskog kamelaukiona.[22] To je posebno vidljivo na portretu Stefana Uroša II Milutina u Bogorodici LJeviškoj, katedralnoj crkvi u Prizrenu, gde je on prikazan na crvenoj pozadini u crnom sakosu vizantijskih imperatora, sa kupolastom krunom - stemom na glavi, ukrašenom orfanosom i prependulijama, poput krune kraljevog tasta, romejskog cara Andronika II Paleologa. Loros prebačen preko leve ruke u kojoj drži crvenu akakiju u vidu svitka i skiptar u obliku krsta s draguljima u desnoj ruci, upotpunjavaju reprezentativni prikaz vladara, čija je vlast "nezavisna i bogodarovana".[23] Hristos iz segmenta neba blagosilja srpske vladare: Milutina i njegovog oca Uroša I, dok na suprotnom zidu osnivač dinastije Simeon Nemanja prikazan kao monah, raširenim rukama štiti svoje potomke, arhiepiskopa Savu, Stefana Prvovenčanog i (verovatno) budućeg vladara Stefana Dečanskog.[24]

U crkvi Sv. Đorđa u Starom Nagoričinu, na ktitorskom portretu koji slavi pobede ratnika kralja Milutina, izvojevane protiv Turaka u Maloj Aziji, Sv. Đorđe zaštitnik ratnika, donosi mač srpskom kralju. Tako se javlja novi motiv u ikonografiji srpskog vladarskog portreta - investitura vladara mačem.[25] Milutin i kraljica Simonida stoje na purpurnim jastucima koji su ukrašeni zlatnim dvoglavim orlovima, simbolom vizantijskih careva.[26] Na portretu u svojoj glavnoj zadužbini u Gračanici kralj Milutin prima insignije sa neba. Anđeli kao Hristovi glasnici donose krune "novom Konstantinu" - kralju Milutinu i kraljici Simonidi.[27]

Najstarija sačuvana kompozicija Loze Nemanjića, naslikana je u Gračanici da bi proslavila kralja Milutina i potvrdila prava njegovih naslednika. Središnja figura Loze, je kralj Milutin dat u sceni nebeske investiture, dok su kao glavni predstavnici svetorodne dinastije izdvojeni još i Nemanja, Stefan Prvovenčani i kralj Uroš. NJihovi vladarski znakovi su višeg reda u odnosu na one pripadnike Nemanjine dinastije koji su prikazani u skromnijem ornatu. Voljom kralja Milutina, njegov brat Dragutin je svrstan u grupu manje istaknutih članova vladarske porodice, a kao mogući naslednik javlja se Milutinov sin Konstantin, dok lik Stefana, kasnijeg Dečanskog kralja, uopšte nije naslikan.[28]

Par meseci posle iznenadne smrti kralja Milutina (29. oktobra 1321. godine), krunisan je za srpskog kralja, njegov ranije prognani i oslepljivanjem diskvlifikovani sin Stefan. Svečani čin je obavljen na Bogojavljenje 6. januara 1322. godine u Peći, u crkvi Sv. Apostola. Činodejstvovao je izvanredno obrazovani i obdareni, bivši hilandarski iguman, arhiepiskop Nikodim, u prisustvu sveštenstva, vlastele i prestolonaslednika Dušana.[29] Na promenu krunidbenog mesta uticalo je razaranje Žiče, u vreme bugarsko-tatarskog upada, još krajem XIII veka. Stolica arhiepiskopa je tada izmeštena u udaljeni i zaštićeni metoh Žiče, u crkveni kompleks koji je nicao u Ždrelu pećkom. Ipak, valja pomenuti da se to premeštanje smatralo privremenim i da Žiča nikada u srednjem veku nije izgubila svoje prvenstvo i značaj arhiepiskopskog središta.[30] Peć, nekadašnji metoh, identifikovala se sa Žičom i na nju se preneo naziv starijeg manastira: "Dom Spasov."[31] Arhiepiskopi, Jevstatije II (1292-1309), Sava III (1309-1316) i Danilo II (1324-1337) stolujući u Peći, obnavljali su popaljenu i zapustelu Žiču.

Odbranivši presto u bici protiv brata Konstantina i ostavši uskoro udovac, Stefan Uroš III Dečanski se poput oca, oženio od vizantijskog carskog roda Paleologa, Marijom, ćerkom dugogodišnjeg namesnika Soluna, Jovana Paleologa, sinovca cara Andronika II.[32] Među freskama koje čuvaju njegov lik, posebno su značajni nadgrobni portreti u zadužbini Stefana Uroša III - hramu Pantokratora u Dečanima. U dvojnom ktitorskom portretu sa sinom Dušanom, Stefan Dečanski je u vizantijskoj carskoj odeći, sa stemom na glavi.[33] Portret govori o nebeskom blagoslovu i višnjem poreklu njihove vlasti.[34]

Na portretu koji je naslikan posle proglašavanja Stefana Dečanskog za sveca, neposredno uz oltarsku pregradu, kralj ima nimb, visoku otvorenu krunu, trapezastog oblika i potpun vladarski ornat. Na zajedničklom portretu Stefana Dečanskog i Dušana nad portalom Dečana, "ostvareno je likovno poređenje srpskih vladara sa Davidom i Solomonom", starozavetnim jevrejskim carevima, sa kojima su srednjovekovni pisci često i rado poredili nemanjićke samodržce.[35]

Sećanje na krunisanje Stefana Uroša III čuva pozno svedočanstvo iz druge polovine XVI veka. Na ikoni zografa Longina iz 1577., prikazano je kako arhiepiskop Nikodim kruniše Dečanskog u Peći, vizantijskom stemom, dok kralj stoji na crvenom jastuku. U središnjem delu ikone, Dečanski sedi na prestolu sa svim insignijama vasileusa, sa visokom trapezastom krunom na glavi. Hristos blagosilja kralja iz segmenta neba, a anđeli mu donose stemu i loros.[36] Činjenici da je kult Stefana Dečanskog bio živo prisutan i u dalekim "turskim" vremenima, svakako je doprinelo sugestivno kraljevo žitije, delo Grigorija Camblaka.[37]

Krunisan za mladoga kralja, zajedno sa ocem Stefanom Urošem III 1322. godine u Peći, Stefan Dušan se domogao kraljevskog trona 1331. godine posle uspešne pobune, u okolnostima koje su pratile preku očevu smrt! Na saboru plemstva i sveštenstva, u "drugom dvoru Nemanjića" u Svrčinu na jugu Kosova, krunisan je Dušan za kralja.[38] Svrčin se nalazio u rezidencijalnom kompleksu, zajedno sa Paunima i Nerodimljem (ili Porodimljem), blizu jezera u koje se ulivala Nerodimka, a iz kojeg je isticala Sitnica. Boraveći u Skoplju i Prizrenu, srpski kraljevi su sve veći značaj davali dvorcima kod Svrčinskog jezera.[39]

Još kao kralj slikan je sa ukrštenim lorosom (npr. u sopoćanskoj spoljnoj priprati, između 1338-1346), što u kombinaciji sa naročitom vrstom krune, kakva je naslikana u Lesnovu, posle 1347. godine, govori (eventualno) o divinizaciji kralja i kasnije cara, koja je otpočela već posle pobede na Velbuždu i prvih osvajanja 1334. godine.[40]

U poimanju vlasti i uopšte načinu organizovanja države, otsudnu prekretnicu predstavlja proglašenje Carstva 1346. godine, odnosno uzdizanje "od kraljevstva na pravoslavno carstvo".[41] Osvajanje prostranih vizantijskih teritorija i naročito ovladavanje Svetom Gorom, oblašću od posebnog značaja za pravoslavni svet, postaju osnovom carskih pretenzija Stefana Dušana. Sam vladar shvata svoju državu kao kompozitnu, sastavljenu od "prvog venca" starih srpskih zemalja i "drugog venca" novodobijenih grčkih oblasti.[42]

Osvajanje Sera i Halkidika, presudno su uticali na odluku Dušana da se proglasi carem. "Po svoj prilici na Božić (25. decembra) 1345. godine Dušan je u gradu Seru svečano proglašen carem."[43] Drevnom tradicijom određena mesta iz kojih se mogla ishoditi carska (kao i kraljevska) kruna, Rim i Carigrad nisu mogla odobriti ovakvo carsko "samoproglašenje". Zbog toga se pošlo drugačijim putem. Uz prisustvo poglavara tri autokefalne crkve Srpske, Ohridske i Trnovske, proglašen je za patrijarha srpski arhiepiskop Joanikije u prvim mesecima 1346. godine. Sada su stvoreni uslovi da Stefan Dušan, na Uskrs 1346. godine u Skoplju bude krunisan za cara po vizantijskom ceremonijalu. Carsku krunu su Dušanu predali srpski patrijarh Joanikije i trnovski patrijarh Simeon uz blagoslov srpskih, bugarskih i dela grčkih arhijereja, svetogorskog protata, i svih igumana i najuglednijih monaha Svete Gore.[44] Nedostajao je najvredniji blagoslov, vaseljenskog, carigradskog patrijarha.

U srpskim dvorskim i arhijerejskim krugovima, posebno se držalo do učešća Ohridskog arhiepiskopa u Dušanovom carskom krunisanju.[45] Stefan Dušan je ipak priznavao suprematiju vizantijskog cara, pa je tako uoči proglasa sopstvenog carstva, priznao i potvrdio pravo "svetih otaca" sa Svete Gore da uvek pominju na prvom mestu cara Romeja, pa tek u drugom redu srpskog vladara.[46] Pošto se u načelu carska kruna ne nasleđuje u porodici, Stefan Dušan ističe u ispravama, da se njegov prelazak "od kraljevstva na pravoslavno carstvo" desio Božijom voljom i milošću, a carski venac je primio iz Hristovih ruku.[47] "Srpsku carsku titulu priznali su odmah Bugarska i mala ali uticajna Sveta Gora, dok su Venecija i Dubrovnik samo pozdravili odluku srpskog vladara." Za bosanskog bana i vlastelu, Dušan je bio "raški car".[48]

Na Zapadu je naravno legitiman bio samo rimsko-nemački car, kao što je na Istoku to bio vizantijski vladar. U Vizantiji je primenjena formula poznata još iz vremena posezanja za carskom titulom bugarskog vladara Simeona. Dušan je, više prećutno, priznat samo za cara Srbije, kako se to izričito i kaže u jednoj povelji Jovana V Paleologa iz jula 1351. godine.[49]

Stefan Dušan je u formalnom smislu bio u savladarskom odnosu sa sinom Urošem, kojem je dodelio titulu kralja, negujući na taj način srpsku tradiciju kraljevstva, koja neprekidno traje od vremena Stefana Prvovenčanog. Po rečima iz Povelje koja prati njegov poznati Zakonik, sam Dušan se uključio u niz "grčkih" careva, koji otpočinje svetim carem Konstantinom. Tako su najrečitije izražene univerzalne, ekumenske pretenzije Stefana Dušana, koji je sebe video kao vladara pravoslavnih naroda.[50]

Sami vladarski znaci, sa prelaskom od kraljevstva na carstvo, nisu se mnogo izmenili. "Na carskim portretima Nemanjića, akakija se slika kao beo svitak vezan crvenim koncem, (ranije je bila označena crvenom bojom), dok se loros ukršta na grudima a kalota krune preseca na dva dela i na preseku ukrašava orfanosom."[51] [iroka traka ukrašena dragim kamenjem - loros, kod Srba poznata kao dijadima, spuštala se vertikalno duž sakosa, obavijala oko tela, a jedan kraj je bio prebačen preko leve careve ruke. Carski status je u Srbiji, kao i u Vizantiji u XIV veku naglašavan ukrštanjem lorosa na grudima.[52] Stefan Dušan, još uvek kao kralj, prikazan je prvi put sa ukrštenim lorosom - dijadimom u crkvi Sv. Đorđa u Pološkom, u sceni investiture mačem, sa reprezentativnom stemom na glavi. Sličnu krunu nosi i na poznatom portretu u Lesnovu.[53]

Titulisan najpre po predačkom običaju kao mladi kralj, Uroš, sin Dušanov, nosi od 1346. godine kraljevsku titulu, od vremena zajedničkog krunisanja u Skoplju. Bar nominalno, ako ne suštinski, razlikovale su se kraljevske (Uroševe), od carskih (Dušanovih) zemalja, graničeći međusobno u skopskoj oblasti.[54] Tako je uvedena nova ustanova savladarstva.

Neposredno po Dušanovoj smrti, a najkasnije do 10. januara 1356. godine, Uroš je krunisan za cara u okolnostima koje nam nisu detaljno poznate.[55] U svakom slučaju Uroš je bio designirani prestolonaslednik, a njegova prava poznata i neosporna. U vreme krunisanja imao je oko 19 godina.

Procenivši da je vreme smene na prestolu pogodno za smele akcije ostvarivanja ranijih pretenzija,vizantijski velikaši su uspeli da odvoje južne teritorije Epira i Tesalije, naseljene Grcima, Vlasima, Slovenima i Arbanasima. Polubrat cara Dušana, despot Simeon (Siniša) proglasio se u Kastoriji (Kosturu) u Makedoniji "carem Romeja i Srba".[56] Ovladao je kasnije Tesalijom i Epirom, gde je ostavio dosta traga, posebno u Meteorskim manastirima. Pokušavao je da spoji vizantijske i srpske tradicije, kao potomak Paleologa i Nemanjića.[57]

Sredinom sedme decenije XIV veka u vreme slabljenja centralne vlasti, izdigli su se moćni vlastelini Mrnjavčevići - Vukašin i Uglješa. U okolnostima kada su naglo iz života i istorije nestali knez Vojislav Vojinović, despot Dejan i despot Jovan Oliver, car Uroš nedorastao prilikama, nesposoban da nametne sopstveni autoritet, oslonio se na moćnu braću - Vukašina i Uglješu, čiji su posedi i sfera uticaja bili vezani uglavnom za Makedoniju i deo starih srpskih zemalja. U avgustu, ili septembru 1365. godine, Vukašin je uzdignut za savladara, sa titulom kralja, a nekako istovremeno i Uglješa je ovenčan despotskom titulom, preuzeo vlast u Seru, od carice Jelene, majke cara Uroša.[58] O samom činu krunisanja Vukašina, kraljevskom krunom, ne postoje podaci u izvorima. Arhivski i numizmatički podaci potvrđuju da je između cara Uroša i kralja Vukašina, ustanovljen odnos savladarstva. Sačuvan je novac sa natpisom VROSIUS IMPERATOR (Uroš car), na licu i kraljevskom titulom na naličju.[59] Reptrezentativni portreti cara Uroša i kralja Vukašina, u priprati crkve Sv. Nikole u Psači, zadužbini sevastokratora Vlatka, svedoče o napred rečenom. Car Uroš je predstavljen na desnoj strani, sa bogato ukrašenom stemom, orfanosom i prependulijama, odeven u svečani divitision sa lorosom, krstom sa tri prečke u desnoj i akakijom - svitkom u levoj ruci. Kralj Vukašin je istovetno odeven i sa istim insignijama.[60]

Interesantan je podatak, da je još za života cara Uroša i kralja Vukašina, sin Vukašinov, Marko - Marko Kraljević naših narodnih pesama i narodne tradicije uopšte, poneo titulu mladoga kralja![61] U istorijskoj nauci je konstatovano da je ustanova savladarstva bila neuspešna i da Vukašinovo prisustvo, ojačano kraljevskom titulom, nije doprinelo snaženju centralne vlasti. Mrnjavčevići su i dalje ostali u suštini moćni oblasni gospodari, s tim što su sada nakon krunisanja, centri Vukašinove oblasti, postali Skoplje i Prizren, a kasnije možda i Priština i Novo Brdo.[62] Zahvaljujući razgranatim porodičnim vezama, uticaj Mrnjavčevića širio se i dalje.

Posle Maričke bitke 26. septembra 1371. godine, u kojoj su Vukašin i Uglješa našli smrt u okršaju sa Turcima, Marko, Vukašinov sin nasledio je titulu kralja i jedno vreme, istina kratko bio savladar cara Uroša. Marko je zadržao titulu kralja i posle Uroševe smrti, u decembru 1371. godine, ali je suštinski njegov uticaj bio sveden na usku oblast u Zapadnoj Makedoniji.[63] Uskoro je priznao vrhovnu vlast turskog sultana, već ranije lišen mogućnosti da bude prihvaćen kao nastavljač svetorodne loze, kojoj nije pripadao.[64]

Značajni portreti kraljeva Vukašina i Marka, nalaze se u hramu Sv. Arhanđela u Prilepu i manastiru Sv.Dimitrija u Sušici kod Skoplja - poznatijem pod imenom Markovog manastira. Kralj Vukašin je na fresci u hramu Sv. Arhanđela u Prilepu, u punom ornatu sa kupolastom stemom na glavi, dok kralj Marko u beloj odeći, koja je znak žalosti za poginulim ocem, nosi visoku, otvorenu krunu, koja izgleda osmostrana, sa dvostrukim niskama - prependulijama i neravnom gornjom ivicom. Pretpostavlja se da su ovakvu krunu u Srbiji u XIV veku nosili mladi kraljevi pre krunisanja stemom.[65]

Te 1964. godine otkriveni su ktitorski portreti Vukašina i Marka u manastiru Sv. Dimitrija u Sušici kod Skoplja. Kralj Vukašin je u divitisionu sa lorosom i kupolastom stemom. U desnoj ruci drži razvijeni svitak. Kralj Marko u prurpurnom divitisionu sa svitom u levoj ruci, drži veliki okovani rog u desnoj ruci. Rog je ovde simbol obreda krunisanja i miropomazanja kralja Srba, kao novog Davida. Preko ranije postojeće široko otvorene krune, naslikana je kuposlasta stema sa bisernim prependulijama.[66]

Posle nestanka Mrnjavčevića, kralja Vukašina i despota Uglješe, porazom na Marici i marginalizovanjem položaja kralja Marka, turskog vazala, porastao je značaj gospodara u starim srpskim zemljama, severno od [ar-planine. Uskoro je među njima najveći ugled stekao knez Lazar. Pošto je 1373. godine zajedno sa bosanskim banom Tvrtkom I Kotromanićem, uništio, "rasuo", svog glavnog suparnika u zapadnim srpskim oblastima, Nikolu Altomanovića, knez Lazar je počeo nesmetano da širi svoju vlast, pre svega na širokim prostorima pokraj triju Morava. NJegove intitulacije i potpisi iz tog vremena svedoče da je smatrao sebe vrhovnim srpskim vladarem. "Gospodin vsem Srbljem, samodržavni gospodin Srbljem", a naročito upotreba kraljevskog, vladarskog imena Stefan - "Stefan Lazar, Stefan knez Lazar", govori nam da je knez Lazar Hrebeljanović svoju vlast smatrao vladarskim dostojanstvom, koje je dobio od Boga, na sakralni način uz učešće crkve.[67] To bi dalje značilo, da je knez Lazar "nekim punovažnim crkvenim obredom posvećen i odgovarajućim ritualom postavljen za vladara."[68]

Nažalost mi danas ne znamo, kada i gde je krunisan knez Lazar za "samodržavnog gospodina srpske zemlje", niti kakvom krunom je to izvedeno. Presudna je bila podrška crkve u izdizanju i učvršćivanju na vlasti kneza Lazara. Knez je uzvraćao pažnju crkvi, neumornim zadužbinarstvom, koje ga stavlja uz bok nemanjićkim vladarima. Poznata je njegova uloga u izmirenju srpske crkvene jerarhije sa vaseljenskom crkvom u Konstantinopolju.[69] Ipak, o Lazarevoj suzdržanosti i poštovanju tradicije mnogo govori okolnost, da se nikada nije drznuo da prisvoji carsko ili kraljevsko zvanje, već se zadovoljio skromnom titulom kneza. Prethodno rečeno potvrđuju i njegovi portreti u manastirima Ravanici i LJubostinji. U sopstvenoj zadužbini Ravanici, knez Lazar je prikazan u svečanom sakosu, ukrašenim kolastim azdijama (krugovima sa upisanim dvoglavim orlovima), sa bogatim manijakom (ogrlicom), peribrahionima (trakama oko mišice), narukvicama, sa dijadimom (lorosom) preko leve ruke. U rukama drži skiptar u obliku veoma izduženog krsta i belu akakiju koja podseća na svitak. Na glavi mu je široko otvorena, neobična kruna bez visećih niski - prependulija. Ne vidi se purpurni jastuk pod nogama.[70]

Kneginja Milica je u istom odelu kao i knez, sa otvorenom, veoma širokom krunom sa velom, koji sa krune pada na ramena. Skiptar u njenoj ruci ne može se do kraja odrediti, ali izgleda da ima oblik grane sa bisernim zrnima, kakav obično nose vladarke u XIV veku.[71]

Analizom ovih portreta možemo zaključiti da su Lazar i Milica prikazani kao vladarski par, no ipak nižeg ranga od carskog i kraljevskog. Na takav način su prikazivani oblasni gospodari, uz neke nagoveštaje kneževih političkih ambicija.[72] Knez Lazar nema stemu na glavi, a i kruna kneginje Milice samo liči na carske. Nije to kruna vizantijskih i srpskih carica i kraljica.[73] I na posmrtnom portretu u LJubostinji, knez Lazar nosi otvorenu, visoku krunu bez prependulija, no sa svim ostalim znacima vladarskog dostojanstva.[74]

U vreme dominacije oblasnih gospodara, posle gašenja svetorodne loze Nemanjića, videvši da srpska zemlja "nema svog pastira", bosanski ban Tvrtko se krunisao 1377. godine "sugubim" vencem, najverovatnije u Mileševi, mestu osobitog kulta Sv. Save, smatrajući se naslednikom srpske vladarske porodice. "Venčan je tu darovanim vencem kraljevstva praroditelja" svojih, budući tako "Bogom postavljeni Stefan kralj Srbljem i Bosni i Pomorju i Zapadnim stranama."[75] Izraz "sugubi venac" treba da označi dve države koje su došle pod Tvrtkovu vlast - Srbiju i Bosnu.[76] Izrečena je ipak i pretpostavka da je krunisanje možda obavljeno u Žiči.[77]

O samom obredu Tvrtkovog krunisanja se ne može skoro ništa reći![78] Jedino da je obavljen po pravoslavnom obredu. Tvrtko nije ni pomišljao da se kruniše carskom krunom, pre svega zato što se sa tim ne bi složio njegov sizeren, ugarski kralj Lajoš - Ludovik, koji nije inače priznavao carsku titulu, ni Dušanu, kao ni Urošu.[79] Karakteristično je preuzimanje srpskog vladarskog imena Stefan. Nosili su ga kasnije svi bosanski kraljevi. Sam Tvrtko ga je upotrebljavao u obliku Stefan Tvrtko, pa čak i samo Stefan.[80] Uporedo su se na Tvrtkovom dvoru javili nazivi zvanja preuzetih iz srpske sredine, iz vremena Kraljevstva: protovestijar, logotet, stavilac. Titule i činovi despota, ćesara i sevastokratora, koje su dodeljivali srpski carevi - izostavljene su.[81]

Mletački i dubrovački dokumenti iz kasnijeg vremena svedoče, da su već Tvrtkovi naslednici shvatani kao isključivo bosanski vladari, uprkos imenu Stefan i službenoj tituli.[82] Činjenica da je početkom XV veka u Bosni čuvana, u kraljevom gradu Bobovcu i naročito poštovana, jedna određena kruna, navodi na razmišljanje da je to možda upravo ona kruna kojom je Tvrtko svojevremeno krunisan u Mileševi!?[83] Mnoga pitanja vezana za krunisanje bosanskih vladara, ostaju u domenu pretpostavki. Sigurno je da u srpskim, crkvenim krugovima, Tvrtkov pokušaj nastavljanja nemanjićkih tradicija nije mogao dobiti podršku s obzirom na nejasan status bosanskog vladara u verskom pogledu. Samo srodstvo sa Nemanjićima i nesumnjiva pripadnost pravoslavlju, davali su legitimitet pretendentu na kraljevsku čast u Srba.[84]

Knez Stefan Lazarević, sin i naslednik kosovskog mučenika kneza Lazara, počastvovan je vladarskim dostojanstvom "velikog kneza" na državnom saboru u vreme svoga punoletstva. Patrijarh je činodejstvovao i blagoslovio Stefana, koji je nazvan "samodržcem" i vladarem Srba.[85]

Dugo tavoreći u senci tursko-ugarskih međusobica, pritisnut mučnim i punim opasnosti obavezama sultanovog vazala, Stefan Lazarević se domogao despotskog dostojanstva posle bitke kod Angore 1402. godine. Vraćajući se u otečestvo, posle časno ispunjenog vazalskog duga, knez Stefan je svratio u Carigrad, gde ga je despotskim vencem "venčao" vizantijski car Jovan VII Paleolog u avgustu iste 1402. godine. [86] Titula despota, najviša posle carske, retko je dodeljivana i zadržala je privlačnost za pripadnike vizantijskog kulturnog kruga.[87]

Posedovanje despotskog venca, (krune) "ustvari izvezene, biserima i dragim kamenjem ukrašene tekstilne kape sa metalnim obručem", nije u Vizantiji bilo vezano za vršenje bilo kakve službe, niti je despotska titula bila nasledna. Sam vasileus Romeja je dodeljivao despotsko zvanje na ceremoniji u carskom dvoru. Budući despot je bio odeven u crvenu ili purpurnu odeću, crvene čarape i dvobojne, crveno-bele cipele sa orlovima izvezenim biserima.[88]

Svakako je despotska titula doprinela jačanju Stefanove pozicije u samoj Srbiji. Na međunarodnom planu prihvatanje despotskog "sana" značio je priznavanje suprematije vizantijskog cara, no uz zadržavanje sopstvenog suvereniteta.[89]

Turski vazal do bitke kod Angore i smrti sultana Bajazita, knez-despot Stefan Lazarević je od kraja 1403. ili početka 1404. godine postao vazal ugarskog kralja Žigmunda Luksemburškog.[90] Despot Stefan je od vizantijskog cara Manojla II Paleologa primio (po drugi put) zvanje despotskog dostojanstva 1410. godine.[91] Višestruki vazal i uprkos tome samodržavni gospodar Srbije, Stefan Lazarević je u svojoj najznačajnijoj zadužbini manastiru Manasiji, u naosu crkve Sv. Trojice, na zapadnom zidu, u okviru ktitorske kompozicije prikazan, kako u sceni investiture prima krunu iz Hristove ruke. "U desnoj ruci drži krst sa dve prečke a stoji na purpurnom jastuku. Odeven je u sakos sa dvoglavim orlovima i plaštom... na glavi nosi visoku, otvorenu šestostranu krunu, ukrašenu biserima, sa valovitom gornjom ivicom (prependulije se ne vide jasno)."[92]

Posle kanonizacije kosovskog mučenika, kneza Lazara, njegov sin knez Stefan je nazivan "izdankom novog svetog korena". Pošto je po majci poticao od sporedne grane Nemanjića, težio je da istakne svoje poreklo od dveju svetorodnih loza, stare i nove. Rado se nazivao sinom "svetog kneza Lazara" i praunukom Stefana Nemanje.[93]

Na saboru vlastele u rudničkoj Srebrnici, koji je sazvao zajedno sa patrijarhom, despot Stefan je obnarodovao odluku o imenovanju naslednika. NJegov sestrić Đurađ postaje naslednik prestola, pošto je sam bio bez potomstva.[94] Kasnije je morao svoj izbor da brani u svojstvu vazala, pred sizerenom, ugarskim kraljem Žigmundom. Posle nagle smrti despota Stefana u julu 1427. godine, Đurađ Branković je iste godine u Beogradu, izuzetno svečanom ceremonijom stupio u vazalni odnos prema kralju Žigmundu Luksemburškom i istovremeno bio od njega priznat za vladara Srbije.[95] Od 1428. godine on je u vazalnom odnosu i prema osmanskom sultanu. Dakle opet je uspostavljen odnos dvostrukog vazalstva. Đurađ Branković je prihvaćen od obadve velike sile, od kojih je Srbija zavisila, Ugarske i Turske, uz obavezu da izvršava mnogostruke vazalske dužnosti prema svojim sizerenima.[96] U leto 1429. godine, u vreme kada se dovršavala gradnja Smedereva, poslanik vizantijskog cara Jovana VIII Paleologa, Georgije Filantropin, doneće despotske znake Đurđu Brankoviću. (Na isti način će 1447. godine pomenuti Filantropin uvesti u dostojanstvo despota, Đurđevog najmlađeg sina Lazara).[97] Od tada se srpski vladar najčešće nazivao "Đurađ, po milosti Božijoj, Raškog kraljevstva despot i Albanije gospodar."[98] Na dodeljivanje despotske titule Đurđa Brankovića, svakako je uticala činjenica da je srpski vladar od 1414. godine, bio oženjen Irinom Kantakuzin, praunukom poznatog vizantijskog cara Jovana VI Kantakuzina.[99]

Po domaćim, srpskim shvatanjima, jednako kao i vizantijskim "despotska titula se vezivala isključivo za vladarevo ime, za njegovu ličnost, a ne za teritorije kojima vlada".[100] Po stranim, pre svega zapadnim shvatanjima, despotsko dostojanstvo vezivano je i za zemlju -Srbiju.[101]

Na minijaturi sa Esfigmenske povelje, despot Đurađ "ima trapezastu krunu, gore otvorenu s izdignutim središnjim delom gornje ivice; odeven je u svečani divitision s lorosom; nosi plašt, crvene cipele, a u rukama drži akakiju - povelju i krstoliki skiptar".[102]

Kratkotrajne vladavine sinova Đurđa Brankovića, despota Lazara i Stefana Slepog, posle njegove smrti 24. decembra 1456. godine, vezane su za period potpune turske prevlasti. Đurđev naslednik Lazar, nosio je titulu despota još od 1446. godine, kada se oženio Jelenom, ćerkom morejskog despota Tome Paleologa i sinovicom dvojice poslednjih vizantijskih careva Jovana VIII i Konstantina XI Paleologa.[103]

Dinastičko, a samim tim i državno vezivanje za Bosnu, svakako uz ugarsko posredovanje, dolaskom Stefana Tomaševića, sina bosanskog kralja Stefana Tomaša i njegovim venčanjem sa udovicom despota Lazara, samo je ojačalo tursku rešenost da posednu ukupnu teritoriju Srbije.[104] Stefanu Tomaševiću je despotsku titulu dodelio ugarski kralj, po prvi put u srpskoj istoriji. Kasnije je to postalo uobičajeno.[105] Padom prestonice Smedereva u julu 1459. godine, srpska državna nezavisnost se ukida za period duži od tri ipo veka.

Srpske istorijske tradicije se nastavljaju na izvestan način, kroz despotske titule poslednjih Brankovića, a kasnije i drugih velikaša, koji su privukli pažnju ugarskih kraljeva i uklopili se u njihova nastojanja da zaustave tursku provalu u Srednju Evropu. Posebno svečano je ustoličen za srpskog titularnog despota hrvatski plemić Ivaniš Berislavić u Budimu 1504. godine. Tada se i oženio, u maju iste godine, sa udovicom despota Jovana Brankovića, sina Stefanovog - Jelenom.[106]

U četvrtoj deceniji XVI veka nestaju poslednji srpski titularni despoti Stefan Berislavić i Pavle Bakić.[107]

Pojava samozvanca Jovana Nenada, Crnog Čoveka, na čelu ustalasanih srpskih masa u Panoniji, neposredno posle Mohačke bitke 1526. godine, svedočilo je koliko o haotičnoj situaciji u tursko-ugarskim predelima, toliko i o značajnijoj ulozi novih socijalnih snaga, u vremenu koje je posledovalo raspadu nekadašnjih državnih ustrojstava. "Jovan od Boga poslani car", kako se nazivao samozvanac, nije se oslanjao na srpsku tradiciju, već je sebe shvatao kao opštepravoslavnog vođu, pre svega u duhu vizantijskog nasleđa. Kod dela sledbenika je ipak priman kao potomak srpskih despota.[108]

U vekovima u kojima je lišen sopstvene države živeo u inovernim carstvima, Osmanskoj i Habzburškoj monarhiji pre svega, srpski narod je negovao svest o nekada postojećoj državi i njenim svetim vladarima. U vremenu obnove Pećke patrijaršije, u XVI i na početku XVII veka kada su široko, iznova oslikavani stari i građeni novi hramovi, na teritoriji znatno većoj od nekadašnje Nemanjićke države, popularnost Sv. Simeona Nemanje i Sv. Save, bila je na vrhuncu. NJihovi portreti su redovno ukrašavali ulazne delove u naosima crkava.[109] Postojala je i svest o tri krunidbena mesta u srpskoj zemlji: Sv. Petru i Pavlu u Rasu, Žiči i Peći.[110]

Na prelazu iz XVI u XVII vek neguje se pod okriljem crkve, uspomena na sve srpske vladare, bez obzira na činjenicu da li su oni kanonizovani ili ne.[111]

U vreme velikih buna protiv turske vlasti, na širokom prostoru od Banata do Hercegovine, predvodnici Srba biraju za kraljeve strance: erdeljskog kneza Sigismunda Batorija i savojskog vojvodu Karla Emanuela I.[112] U najdramatičnijim trenucima Velike seobe, jula 1690. godine, narodno-crkveni sabor u Beogradu je izabrao habzburškog vladara Leopolda I za srpskog kralja.[113] Tražila se pomoć u teškim trenucima i istovremeno čuvala nit tradicije, bez obzira na veličinu kompromisa. Pojava Đorđa Brankovića, sinovca erdeljskog mitropolita Save, čoveka sa značajnim diplomatskim iskustvom, u prelomnom vremenu austro-turskog ratovanja krajem XVII veka, svedoči upravo o živosti srpskih srednjovekovnih tradicija i prisustvu volje da se obnovi nekad postojeća država. Na neuspehu i tragičnoj sudbini "despota Ilirika Đorđa II" Brankovića, opet se gradio mit koji je bio u službi prethodno opisanih ciljeva.[114]

Nakon seoba u XVII i XVIII veku, beleži se na tlu Ugarske, u austrijskom carstvu, novi polet u negovanju tradicija ostvarivan novim sredstvima, u izmenjenoj situaciji. Likovi svetih srpskih vladara, u štampanim knjigama i slikanim programima crkava i manastira imaju važnu ulogu, uporedo sa snažnim usmenim predanjem, u pripremanju obnove davno izgubljene države.

Vođa srpske nacionalne revolucije, Karađorđe, zadovoljio se titulom vožda, kako smo videli, zabeleženu u tom obliku već u Srednjem veku. Izabran je Karađorđe 1808. godine i za naslednog predvoditelja Srbije, ali bez obrednih, ceremonijalnih formi, koje prate ustoličenje vladara.[115] Knez Miloš, kao i njegovi naslednici iz doma Obrenovića, zadovoljio se mitropolitskim miropomazanjem. Potvrđen od sultana, u zvanju srpskog kneza sa naslednim pravom po Hatišerifu iz 1830. godine, vođa Drugog srpskog ustanka je u decembru iste godine na najsvečaniji način miropomazan od strane beogradskog mitropolita. "Uz zvuke zvona i pucnjavu topova, praćen usklicima skupljenog naroda, knez se uputio u crkvu gde je prema naročito spremljenom ceremonijalu, miropomazan kao knez - vladar... Znamenita svečanost završila se celivanjem osvećene hervanije (ogrtača, sultanovog dara), kao osobitog znaka kneževe vlasti".[116] Priznanje naslednosti u domu kneza Miloša bio je izuzetan uspeh. Ta činjenica nije jačala samo poziciju kneza, već je doprinosila i stabilnosti srpske autonomije. U celoj Osmanskoj imperiji ovo pravo su imali, u to vreme samo upravnici Tunisa![117]

Privlači pažnju činjenica da je miropomazanje mladoga kneza Mihaila, 1840. godine, kao i istovetni čin obavljen nad knezom Aleksandrom Karađorđevićem, koji je uspostavljen u kneževskoj vlasti, Vučićevom bunom 1842. godine, izvršio mitropolit Petar Jovanović.

Na krunisanje se do proglasa kraljevine 1882. godine nije ni mislilo. Uostalom do 1878. godine, srpski vladari su bili u vazalnom odnosu prema osmanskim sultanima. Proglasom kraljevstva 1882. godine, Milan Obrenović i tadašnji politički vrh Srbije, hteli su steći političku dobit i pažnju javnosti skrenuti sa aktuelnih pitanja i često zakulisnih rabota. "Naslonjen na Austriju, od čije je potpore mnogo više očekivao nego od naše vlastite nacionalne energije... ponet sujetom da iako mali balkanski vladalac, dođe do ugleda kod stranih evropskih dinastija...", knez Milan je prihvatio sugestiju svog konzervativnog (naprednjačkog) kabineta, predvođenog Milanom Piroćancem, Stojanom Novakovićem i Milutinom Garašaninom, da treba da se proglasi kraljem.[118] U proglasu od 22. februara 1882. godine, novoproglašeni kralj Milan Prvi, pominje "takovsku zastavu Obrenovića", poziva se na istaknute pretke: knjaza Miloša i "mučenika" knjaza Mihaila, istovremeno već u prvoj rečenici naglašavajući da je "vaspostavio Kraljevstvo", zahvaljujući "jednodušnoj volji narodnih predstavnika".[119]

Kraljev proglas od 22. februara 1882. godine došao je "sasvim iznebuha. Usred opšte brige, naprednjačka vlada stvorila je jedan povod za narodno praznovanje. S grada, grmeli su topovi, varoš (beogradska), se na brzu ruku kitila zastavama... Narodno kolo igrala je na sred Terazija."[120] Naišavši na nerazumevanje službenog Beča, u zahtevu da mu se ustupi kruna iz carske riznice, za koju se govorilo da je pripadala knezu Lazaru, kralj Milan je odustao od čina krunisanja. Radilo se ustvari o kruni erdeljskog kneza sa početka XVII veka Bočkaja, sa sumnjivom balkanskom tradicijom.[121]

Poslednji Obrenović, kralj Aleksandar je takođe "ostao bez krune" u doslovnom smislu, ali je zato njegov čin miropomazanja bio izuzetno svečan. Na 500-tu godišnjicu Kosovskog boja 1889. godine, trinaestogodišnji kralj Aleksandar je u crkvi manastira Žiče miropomazan od znamenitog mitropolita Mihaila, političkog protivnika njegovog oca, kralja Milana, u prisustvu kraljevskih namesnika, ministara srpske vlade i ruskog poslanika Persijanija. Prethodno je kralj prisustvovao bdeniju u "Lazarevoj crkvi" u Kruševcu, položio temelj za spomenik kosovskim junacima i na putu za Žiču, svratio u LJubostinju, gde je priređen naročiti pomen na grobu "carice Milice".[122]

Sva pompa i patetično prizivanje prošlosti, nije mogla prikriti pravo stanje stvari. Mitropolit Mihailo se nalazi u sukobu sa radikalima, u istoj meri u kojoj je to ranije bio sa naprednjacima. "Na izgled tih i blag bogomoljac koji se jedva drži na nogama, mitropolit Mihailo bio je jedan od najvlastoljubivijih knezova crkve i s njime su sve vlade imale muke".[123]

Sa nastojanjem da popravi mučnu atmosferu, nastalu posle brutalnog uklanjanja dinastije Obrenović u Srbiji 1903. godine, novoizabrani kralj Petar I Karađorđević je povodom stogodišnjice Prvog srpskog ustanka 1904. godine, organizovao svečano krunisanje. Odan tradiciji, kralj Petar I je krunisanje smatrao potrebnim i nužnim. Video je to kao potrebu "državnu i dinastičku". Sve se odvijalo u atmosferi opustošenog Dvora, koji je nosio vidljive tragove nedavnog prevrata. [krtost i odsustvo uviđavnosti ministara, od kojih su se neki otvoreno protivili samom činu krunisanja, otežavali su organizaciju ceremonije, do koje je kralju Petru bilo toliko stalo.

Posle razmišljanja i kolebanja, odustalo se od krunisanja u Žiči "mestu starih uspomena" i činovi krunisanja i miropomazanja su odeljeni. Kralj je odlukom Vlade, krunisan 8. septembra 1904. godine u beogradskoj Sabornoj crkvi. "Ritual i služba su koncipirani prema formi i protokolu ruskog carskog krunisanja".[124]  Za osnov kraljeve krune, poslužila je drška (ručka) sa Karađorđevog bronzanog topa. Nacrt za krunidbene insignije uradio je arhitekta Mihailo Valtrović. Tokom same ceremonije, predsednik Vlade Grujić, kralju je podneo krunu, koju je zatim sam Petar I stavio sebi na glavu. Radomir Putnik je dodao kralju skiptar, a radikalski prvak Aca Stanojević – žezlo.[125]Ignorisano od evropskih dvorova, krunisanje je u domaćoj sredini ipak učinilo dosta na oživljavanju tradicija i utemeljivanju obnovljenih prava dinastije Karađorđević. Najzad, nije izostao oduševljeni odziv crnogorskog dvora. Delegaciju sa Cetinja predvodio je prestolonaslednik Danilo.[126]

Miropomazanje je obavljeno u najužem krugu (ministri, arhijereji i svita) 28. septembra iste godine u manastiru Žiči. Činodejstvovao je mitropolit Inokentije Pavlović, iz čuvene obrenovićevske porodice. Vredi primetiti da je vođa radikalne stranke i najveći politički autoritet u zemlji, Nikola Pašić do kraja ostao kod opredeljenja da se oba čina - krunisanje i miropomazanje obave u Žiči.[127]

Poslednji vladari iz dinastije Karađorđevića, Aleksandar I i Petar II nisu, saglasno duhu vremena i naročitim okolnostima ukrštanja konfesija i tradicija u izvojevanoj državi Južnih Slovena, organizovali krunidbene ceremonije. "Preuzimali su vladarsko dostojanstvo ustavnim automatizmom".[128] U vreme smrti kralja Petra I, 16. avgusta 1921.godine, njegov naslednik regent Aleksandar, ležao je bolestan u Parizu. Vratio se tiho i nezapaženo, tek u novembru iste godine i položio zakletvu na Ustav, preuzimajući vlast po 56. članu, pomenutog zakonskog akta[129].

Ceremonija uvođenja u vlast kralja Petra II, obavljena je 28. marta 1941. godine, polaganjem zakletve, a povodom njegovog stupanja na presto u Sabornoj crkvi u Beogradu i svim bogomoljama održano je svečano blagodarenje.[130]

Izvor:"KRUNISANJE SRPSKIH VLADARA" katalog povodom izložbe 8 vekova manastira Žiče u organizaciji Istorijskog muzeja Srbije i Narodnog muzeja Kraljevo, 2007 god. Autor teksta Nebojša Damnjanović.